Phụ nữ Gaza lội đống đổ nát, mưa gió cứu sách quý trong thư viện cổ

Những cuốn sách nặng trĩu được nhấc lên từ kệ vỡ vụn trong thư viện cổ của Nhà thờ Hồi giáo Lớn Omari tại Gaza. Mỗi tác phẩm được chùi nhẹ bằng bàn chải, lau sạch bụi rồi chuyền tay nhau đặt vào một góc an toàn duy nhất còn lại. Đây là công việc tỉ mỉ và đầy sáng tạo trong điều kiện thiếu thốn mà các tình nguyện viên đang thực hiện để cứu những cuốn sách và bản thảo khỏi thảm họa sau các cuộc oanh tạc của Israel trong cuộc chiến tại Gaza.

Raneem Mousa, 35 tuổi, thạc sĩ ngôn ngữ Ả Rập, kể lại: “Thư viện ngập đầy mảnh đạn, gạch vụn và phân của động vật hoang lẫn trú ẩn. Hàng trăm cuốn sách vỡ nát, giấy tờ rách tung tóe trên nền đá”. Cô là một trong những phụ nữ Palestine thuộc nhóm Eyes on Heritage Institute, thực hiện sứ mệnh “cấp cứu” văn hóa tại thành phố Gaza. “Chúng tôi bắt đầu bằng cách dọn đá và lau chùi. Thiếu dụng cụ bảo quản chuyên dụng, chúng tôi đành dùng vải khô, bàn chải thô và phơi sách ướt trong không khí”, Mousa nói.

Nhà thờ Hồi giáo Lớn Omari, nhà thờ lớn và cổ nhất Gaza, tọa lạc trên địa điểm từng là đền thờ Philistine, đền La Mã, nhà thờ Thiên Chúa giáo và sau đó trở thành thánh đường Hồi giáo từ thế kỷ 13. Thư viện của nó – lớn thứ ba tại Palestine – từng lưu giữ khoảng 20.000 tập sách, bao gồm 187 bản thảo, nhiều bản đã tồn tại hàng thế kỷ. Trong hai năm chiến sự, lực lượng Israel đã ném bom nhà thờ ít nhất ba lần, khiến nơi này trở nên hoang tàn và thư viện bị hư hại nghiêm trọng.

Bất chấp sự phong tỏa, di dời và thiếu thốn, Mousa cùng các đồng nghiệp hy vọng vẫn có thể cứu vãn di sản. “Thư viện này mang giá trị giáo dục và lịch sử, khẳng định quyền lịch sử của người Palestine đối với quê hương. Tình trạng bản thảo đang xuống cấp nhanh chóng do ẩm ướt, mưa và nấm mốc trong nhiều tháng, khiến trang giấy bị xói mòn. Mỗi lần một trang sách vụn trong tay, tôi cảm thấy như một nhân chứng lịch sử đang chết đi”, cô nói.

Công việc diễn ra trong điều kiện gần như không có gì. Nhóm sử dụng WhatsApp để phối hợp, duy trì những ai có thể chi trả cho hành trình đến nhà thờ. Với phần lớn dân số Gaza phải di dời, phương tiện bị phá hủy và nhiên liệu khan hiếm, việc đi lại vừa khó khăn vừa tốn kém. “Tôi sợ một ngày tôi không thể trả tiền xe từ lều ở Deir al-Balah đến thư viện ở thành phố Gaza”, Mousa nói. Cô mất nhà ở Jabalia sau oanh tạc và không thể quay lại vì khu vực bị quân đội Israel cấm.

Việc không có nhà ở cũng khiến nhóm không thể lưu trữ sách cứu được tại nhà riêng. Họ phải giữ sách trong một góc nhỏ của thư viện đổ nát, sắp xếp theo chủ đề, nhưng bộ sưu tập vẫn liên tục bị đe dọa. “Chúng tôi thường phải lau lại sách vì tòa nhà vẫn trong tình trạng đổ nát, không có sự bảo vệ thực sự. Chúng tôi đang chạy đua với thời tiết; mưa mùa đông và gió ẩm cũng kẻ thù không kém gì bom đạn”, cô than thở.

Haneen al-Amasi, 33 tuổi, giám đốc Viện Eyes on Heritage, cho biết tổ chức do toàn bộ phụ nữ thành lập từ năm 2009, chuyên cứu hộ, phục chế và số hóa sách quý hiếm, bản thảo và tài liệu lịch sử ở Gaza. Trong một lần ngừng bắn ngắn vào tháng 3/2025, Amasi lần đầu tiên đến thư viện Nhà thờ Hồi giáo Lớn kể từ khi chiến tranh bắt đầu và bị sốc bởi những gì chứng kiến. “Toàn bộ kho lưu trữ sách, bản thảo và tài liệu lịch sử bị đốt cháy hoặc tan nát trong các cuộc tấn công của Israel. Nhiều cuốn khác bị hư hại, chuột bọ ăn hoặc bị người di tản lấy làm chất đốt do thiếu gas trầm trọng”, cô nói.

Theo Amasi, thư viện chứa những bản gốc độc nhất vô nhị về luật học, địa lý, đời sống xã hội, ghi lại chi tiết về vùng đất Palestine trước năm 1948. Cô tin rằng thư viện và các trung tâm lưu trữ khác bị nhắm mục tiêu có chủ đích, nhằm xóa bỏ ký ức Palestine thông qua phá hủy các di tích văn hóa. Cô nhớ lại cuộc tấn công năm 2014, khi Israel ném bom tòa nhà văn phòng của viện ở phía đông thành phố Gaza, giết chết năm tình nguyện viên nữ. “Cuộc tấn công khiến chúng tôi đau đớn và tức giận, nhưng chúng tôi tiếp tục công việc”, Amasi kể. Đến tháng 9/2025, một tòa nhà khác chứa hàng trăm cuốn sách và tài liệu đã bị phá hủy trong một cuộc không kích. “Một lần nữa, chúng tôi mất thư viện của mình”.

Dù vậy, nhóm vẫn nỗ lực bảo tồn. Amasi đã kêu gọi sự hỗ trợ từ nhiều tổ chức quốc tế, nhưng hầu hết tập trung vào nhu cầu nhân đạo trước mắt như thực phẩm và y tế. “Tôi tin di sản văn hóa quan trọng không kém. Các thế hệ tương lai ở Palestine sẽ hỏi chúng tôi đã làm gì để bảo vệ lịch sử của họ”, cô nói.

Quay trở lại Nhà thờ Hồi giáo Lớn Omari, Amasi tiếp tục làm việc cùng đội ngũ, nhớ lại những cuộc thi đọc sách mà trẻ em Gaza từng hào hứng tham gia trước chiến tranh. “Ngày nay, trẻ em Gaza đuổi theo viện trợ thực phẩm, xếp hàng xin nước sạch và sống với tổn thương tâm lý vì chiến tranh. Bằng cách cứu những cuốn sách này, chúng tôi đang cố gắng đảm bảo rằng khi chiến tranh kết thúc, con em chúng tôi có thứ gì đó để đọc, ngoài tin tức về cái chết”, cô chia sẻ.