Trung Quốc lần đầu tiên kích hoạt luật chống trừng phạt, ra lệnh cấm tuân thủ trừng phạt Mỹ

Ngày 3/5/2026, Bộ Thương mại Trung Quốc đã ban hành một 'lệnh cấm' chính thức, yêu cầu các công dân và doanh nghiệp nước này không được tuân thủ các biện pháp trừng phạt mà Mỹ áp đặt lên năm nhà máy lọc dầu 'teapot' (lọc dầu nhỏ, độc lập) của Trung Quốc, những đơn vị bị Washington cáo buộc có liên quan đến dầu mỏ Iran.

Đây là lần đầu tiên kể từ khi có hiệu lực vào năm 2021, Trung Quốc chính thức viện dẫn bộ luật mang tên 'Các quy tắc về chống lại việc áp dụng ngoài lãnh thổ không chính đáng của pháp luật nước ngoài và các biện pháp khác' (thường gọi là luật chống trừng phạt) để phản đối những gì Bắc Kinh coi là 'quyền tài phán vươn dài' (long-arm jurisdiction) bất công của Mỹ.

Theo đó, lệnh cấm của Bộ Thương mại Trung Quốc nêu rõ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với nhà máy lọc dầu Hengli Petrochemical (Đại Liên) và bốn nhà máy khác 'sẽ không được công nhận, thi hành hoặc tuân thủ'. Bộ này cho rằng các lệnh trừng phạt đã 'hạn chế một cách không thích đáng' các hoạt động thương mại và kinh doanh bình thường, vi phạm luật pháp quốc tế và xâm phạm chủ quyền, an ninh cũng như lợi ích phát triển của Trung Quốc.

Luật chống trừng phạt của Trung Quốc hoạt động thế nào?

Theo quy định, các công dân và tổ chức Trung Quốc bị pháp luật nước ngoài hạn chế tham gia các hoạt động kinh doanh phải báo cáo Bộ Thương mại trong vòng 30 ngày. Nếu vi phạm nghĩa vụ báo cáo, họ có thể đối mặt với các hình phạt như cảnh cáo hoặc phạt tiền.

Sau thời gian xem xét 30 ngày, nếu xác định một doanh nghiệp hoặc cá nhân bị 'áp dụng ngoài lãnh thổ không chính đáng', Bộ Thương mại có thể ra lệnh cấm bên đó tuân thủ đạo luật nước ngoài. Các doanh nghiệp bị thiệt hại do bên khác tuân thủ trừng phạt nước ngoài có thể khởi kiện ra tòa để đòi bồi thường và trong một số trường hợp, được chính phủ hỗ trợ cần thiết.

Bà Naimeh Masumy, nghiên cứu sinh Tiến sĩ tại Đại học Maastricht (Hà Lan), người nghiên cứu về các biện pháp chống trừng phạt của Trung Quốc, nhận định: 'Trước đây, Trung Quốc chủ yếu dựa vào các cuộc phản đối ngoại giao và áp lực không chính thức. Việc chính thức hóa sự phản kháng này thành luật cho thấy Bắc Kinh coi các lệnh trừng phạt của Mỹ là một thách thức có hệ thống, dài hạn, đòi hỏi phản ứng pháp lý mang tính cơ cấu, thay vì chỉ phản ứng theo từng vụ việc.'

Ý nghĩa của động thái mới

Chuyên gia Dominic Chiu tại Eurasia Group phân tích: 'Động thái này báo hiệu Bắc Kinh đang áp dụng cách tiếp cận quyết đoán hơn để chống trừng phạt. Họ đang thể hiện một ngưỡng thấp hơn trong việc triển khai các công cụ pháp lý và quy định để phản đối trừng phạt của Mỹ.'

Giới phân tích cho rằng lệnh này có thể đặt các doanh nghiệp vào tình thế khó khăn khi phải đối mặt với áp lực từ cả Washington và Bắc Kinh. Phần lớn các công ty có mức độ tiếp xúc đáng kể với thị trường Mỹ, giao dịch bằng đồng đôla hoặc có quan hệ với ngân hàng Mỹ có thể sẽ ưu tiên tuân thủ các biện pháp trừng phạt của Mỹ, vì hậu quả từ Washington thường trực tiếp và nặng nề hơn. Ngược lại, các doanh nghiệp Nhà nước hoặc các công ty tập trung nhiều vào thị trường Trung Quốc có nhiều khả năng tuân thủ lệnh cấm của Bắc Kinh hơn.

Trong khi truyền thông nhà nước Trung Quốc ca ngợi động thái này là 'ví dụ thực tế cho cộng đồng quốc tế chống lại sự bắt nạt đơn phương', một số chuyên gia như ông Chiu bày tỏ nghi ngờ về tính khả thi của mô hình này đối với các nước như Iran hay Nga – những nước vốn đã bị cắt khỏi hệ thống tài chính Mỹ, khiến lệnh cấm trong nước không mang nhiều giá trị thực tế.