Bản đồ 10 năm xung đột Yemen: Houthi vẫn giữ Sanaa, không bên nào kiểm soát cả nước
Alia Chughtai và Abubakr Al-Shamahi, Al Jazeera English
Một thập kỷ chiến tranh đã nhiều lần vẽ lại giới tuyến ở Yemen, song lực lượng Houthi vẫn trụ vững ở thủ đô Sanaa và phần lớn tây bắc, trong khi không bên nào kiểm soát trọn lãnh thổ. Loạt bản đồ của AJLabs cho thấy cuộc chiến chuyển từ can thiệp của liên quân Saudi năm 2015 sang chia rẽ nội bộ phe chống Houthi, rồi leo thang trở lại từ cuối năm 2025 với các cuộc tiến quân và không kích mới.
Theo tổng hợp của AJLabs dựa trên loạt bản đồ kiểm soát lãnh thổ trong hơn một thập kỷ, cuộc chiến ở Yemen đã nhiều lần làm thay đổi các liên minh và giới tuyến, trong khi đất nước tiếp tục đối mặt với nghèo đói và suy dinh dưỡng.
Lực lượng Houthi, còn gọi là Ansar Allah, chiếm thủ đô Sanaa ngày 21/9/2014 sau khi tiến về phía nam từ căn cứ Saada ở miền bắc. Lực lượng này đã tận dụng bất mãn của người dân sau khi chính phủ cắt trợ cấp nhiên liệu hồi tháng 7/2014 để tập hợp ủng hộ, phát động biểu tình đòi đảo ngược các quyết định và đòi chính phủ từ chức. Việc liên minh với các lực lượng trung thành với cựu Tổng thống Ali Abdullah Saleh giúp Houthi chiếm các vị trí quân sự và cơ quan nhà nước.
Tháng 2/2015, Tổng thống khi đó là Abd-Rabbu Mansour Hadi chạy sang Aden. Khi lực lượng Houthi và Saleh tiến về thành phố cảng miền nam này, ông Hadi lánh sang Riyadh. Tháng 3/2015, Saudi Arabia phát động can thiệp quân sự nhằm khôi phục chính phủ được quốc tế công nhận.
Tháng 10/2016
Cuối năm 2016, hai năm sau khi Houthi chiếm Sanaa, Yemen bị chia thành các vùng kiểm soát đối địch. Liên minh Houthi-Saleh kiểm soát Sanaa và phần lớn vùng lõi phía bắc, phía tây – nơi tập trung phần lớn dân số. Các lực lượng thân chính phủ giữ lãnh thổ ở miền nam và miền đông với sự hỗ trợ của Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Mạng lưới Al-Qaeda ở bán đảo Arab (AQAP) cũng thách thức chính quyền ở một số khu vực miền nam.
Tháng 12/2017
Liên minh chống chính phủ rạn nứt nghiêm trọng sau khi ông Saleh có dấu hiệu chuyển phe, dẫn tới giao tranh ngắn với Houthi; lực lượng này sau đó sát hại cựu tổng thống tại Sanaa. Houthi – nhóm Shia Zaidi – từ đó nắm toàn quyền phần lớn tây bắc Yemen, gồm Sanaa và thành phố cảng Hodeidah. Một số lực lượng thân Saleh đổi phe; các lực lượng thân chính phủ và chống Houthi kiểm soát lãnh thổ ở nam và đông, trong khi AQAP vẫn giữ các căn cứ nhỏ. Gần ba năm sau can thiệp, dù không kích dữ dội, liên quân do Saudi dẫn đầu vẫn chưa khôi phục được chính phủ Hadi tại Sanaa.
Tháng 3/2019
Houthi tiếp tục giữ Sanaa và phần lớn cao nguyên tây bắc. Lực lượng thân chính phủ kiểm soát vùng rộng ở nam và đông, AQAP vẫn có các căn cứ nhỏ. Thỏa thuận Stockholm tháng 12/2018 chặn cuộc tấn công của lực lượng thân chính phủ nhằm vào Hodeidah do Houthi kiểm soát – cửa ngõ chính cho lương thực, nhiên liệu và viện trợ. Không bên nào giành thắng lợi quyết định; chia rẽ trong hàng ngũ đối phương càng làm suy yếu nỗ lực thiết lập chính quyền.
Năm 2022
Hội đồng Chuyển tiếp miền Nam (STC) được UAE hậu thuẫn, chiếm Aden năm 2019, kiểm soát lãnh thổ tách biệt với lực lượng chính phủ. Dù trên danh nghĩa thuộc liên quân chống Houthi do Saudi dẫn đầu, STC nhiều lần giao tranh với chính phủ. Ông Hadi buộc phải chuyển quyền cho Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống (PLC) gồm 8 thành viên, kết thúc nhiệm kỳ mà không giành lại được thủ đô.
Tháng 4/2023
Đàm phán Saudi-Houthi làm dấy lên hy vọng về một thỏa thuận và dẫn tới lệnh ngừng bắn tháng 4/2022, nhưng Yemen vẫn chia cắt như nhiều năm trước. Houthi giữ tây bắc; STC tiếp tục làm suy yếu chính phủ được quốc tế công nhận nhằm tăng quyền lực ở miền nam, hướng tới cơ sở cho một nhà nước độc lập trong tương lai. Lực lượng chính phủ kiểm soát vùng rộng ở miền đông – nơi phe ly khai cũng muốn giành cho nhà nước tương lai. Lực lượng Hadrami Elite do UAE hậu thuẫn kiểm soát vùng duyên hải Hadramout; Lực lượng Kháng chiến Quốc gia (NRF) do Tareq Saleh, cháu ông Saleh, lãnh đạo và được UAE hỗ trợ, giữ một phần bờ Biển Đỏ.
Tháng 3/2025
Đến năm 2025, Houthi đã giữ Sanaa và phần lớn tây bắc Yemen liên tục hơn một thập kỷ. Lực lượng thân chính phủ hoạt động ở nam và đông. Các vụ tấn công của Houthi nhằm vào tàu thuyền – mà nhóm nói là để ủng hộ người Palestine ở Gaza – kéo theo các cuộc tấn công từ Israel, Anh và Mỹ. Đường bờ biển Yemen và eo biển Bab al-Mandeb trở thành tâm điểm của một cuộc đối đầu có hệ quả vượt xa biên giới nước này.
Tháng 1/2026
Lực lượng chính phủ giành lại Hadramout và al-Mahra từ STC – nhóm đã chiếm các tỉnh này hồi tháng 12/2025. Các cuộc không kích của Saudi và bước tiến của chính phủ làm rạn nứt ban lãnh đạo STC. Một phái đoàn tại Riyadh tuyên bố STC giải tán, nhưng các quan chức liên quân tại Yemen bác bỏ, và thủ lĩnh Aidarous al-Zubaidi rời khỏi nước này. Bản đồ cho thấy quyền lực còn tranh chấp ở một số khu vực miền nam và đảo Socotra; lực lượng của Tareq Saleh vẫn được ghi nhận riêng dọc bờ biển phía tây, trong khi Houthi giữ Sanaa và tây bắc. PLC tìm cách thống nhất các lực lượng chống Houthi; việc giành lại lãnh thổ củng cố vị thế nhưng xây dựng một bộ chỉ huy thống nhất vẫn chưa hoàn tất.
Ngày 8/9/2026
Đầu tháng 9, Houthi tấn công phía tây Taiz nhằm cắt đường bộ ra bờ Biển Đỏ. Lực lượng chính phủ ban đầu tuyên bố giành được Hais và tây Taiz, song thành phố cảng Mocha thất thủ ngày 10/9 khi NRF của Tareq Saleh rút và tái bố trí. Đến ngày 11/9, các nguồn tin chính phủ cho biết Houthi tiến vào Dhubab và đảo Mayyun, hoàn tất việc tiếp quản bờ Biển Đỏ của Yemen. Theo UNICEF, đến ngày 25/9, gần 130.000 người, trong đó có 71.000 trẻ em, đã phải di dời trong ba tuần. Chủ tịch PLC Rashad al-Alimi kêu gọi tổng động viên và đề nghị ân xá cho các tay súng Houthi đào ngũ. Cuối tháng, chính phủ tăng cường không kích và tác chiến trên bộ ở Taiz, trong khi Saudi Arabia tìm sự hỗ trợ từ Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ giữa lúc Houthi tiếp tục tấn công.
Ngày 13/10/2026
Sau khi công bố Chiến dịch Bình minh Yemen ngày 4/10, chính phủ được quốc tế công nhận mở chiến dịch lớn ngày 5/10 với mục tiêu tuyên bố là giành lại các khu vực, trong đó có Sanaa. Lữ đoàn Người khổng lồ miền Nam chiến đấu cùng quân chính phủ và các đơn vị từng thuộc STC.
Cùng ngày, chính phủ nói lực lượng của mình đã giành lại các vị trí quanh Dhubab và Bab al-Mandeb, nhưng chưa thể xác nhận toàn bộ mức độ thắng lợi trên bờ biển. Chính phủ cũng nói đã chiếm các vị trí trên núi ở Haifan, tây Taiz và quanh al-Waziiya.
Giao tranh lan sang Marib, nơi đến ngày 13/10 lực lượng chính phủ tuyên bố kiểm soát các điểm cao quanh trại Maas và các vị trí phía bắc Harib.
Tuy vậy, dù tuyên bố những thắng lợi này, chính phủ cũng mất lãnh thổ ở tỉnh Taiz, dẫn tới bao vây thành phố Taiz – một trong những khu vực quan trọng nhất do chính phủ kiểm soát – với tuyến đường chính nối thành phố xuống miền nam nằm trong tay Houthi.
Leo thang làm sâu sắc thêm khủng hoảng nhân đạo; theo Tổ chức Di cư Quốc tế, đến ngày 7/10 đã có hơn 200.000 người phải di dời, trong đó hơn 3.700 người vượt biển sang Djibouti.
Các cuộc không kích của chính phủ và liên quân do Saudi dẫn đầu gia tăng, gồm cả nhằm vào Sanaa. Trong khi đó, Houthi nhiều lần tấn công Saudi Arabia bằng tên lửa đạn đạo, trong đó có vụ ngày 10/10 nhắm vào sân bay Riyadh khiến 13 người thiệt mạng.
