Biểu tình lan rộng tại Albania: Làn sóng phản kháng 'ngang' của giới trẻ thách thức Thủ tướng Rama

Trong nhiều ngày qua, các tuyến phố thủ đô Tirana chứng kiến làn sóng biểu tình phản đối chính phủ với những cuộc đụng độ dữ dội giữa người biểu tình và lực lượng an ninh. Cảnh sát đã bắn hơi cay vào hàng nghìn người trẻ để ngăn họ vượt rào chắn.

Bạo lực leo thang vào tuần trước sau khi học sinh phổ thông và sinh viên đại học tham gia biểu tình, với lý do học phí tăng cao và cơ sở hạ tầng xuống cấp. Điều khởi đầu như một cuộc phản đối môi trường có mục tiêu cụ thể hồi tháng 5 nay đã nhanh chóng trở thành một trong những thách thức chính trị nghiêm trọng nhất đối với Thủ tướng Edi Rama kể từ khi ông nắm quyền hơn một thập kỷ.

Tuy nhiên, khi bất ổn lên đến đỉnh điểm, một câu hỏi căn bản vẫn chưa có lời đáp: Ai đứng sau phong trào này, và liệu nó có thể tạo ra thay đổi chính trị mang tính hệ thống?

Cuộc nổi dậy 'ngang' nhờ mạng xã hội

Trái với cáo buộc của giới chức chính phủ rằng bất ổn do các đối thủ chính trị hoặc các thế lực bên ngoài dàn dựng, giới phân tích và nhà báo tại chỗ nhấn mạnh phong trào phần lớn mang tính phi tập trung và do giới trẻ dẫn dắt.

Ông Fatos Hakorja, tổng biên tập TV Klan và Klan News, nói với Al Jazeera rằng các cuộc biểu tình đã phát triển một cách tự phát thành liên minh rộng gồm học sinh phổ thông, sinh viên, nhà hoạt động môi trường và những công dân bất mãn.

“Đến nay, điều có thể khẳng định chắc chắn là các cuộc biểu tình chủ yếu do chính người trẻ tổ chức. Khởi đầu là 'Cách mạng Hồng hạc', phong trào dần phát triển thành cuộc biểu tình rộng lớn của sinh viên và giới trẻ… Không có bằng chứng rõ ràng về một cấu trúc thống nhất đứng sau các cuộc biểu tình,” ông Hakorja nói, đề cập cuộc phản đối hồi tháng 5 nhằm vào một khu nghỉ dưỡng cao cấp đe dọa vùng bờ biển được bảo vệ.

Theo ông Hakorja, sự phối hợp diễn ra linh hoạt trên các nền tảng số như WhatsApp, Telegram và Snapchat, thay vì thông qua các cấu trúc tổ chức chính thức.

Nhà phân tích chính trị Albania Ben Andoni cũng đồng quan điểm, mô tả tình hình không chỉ là một cuộc biểu tình thông thường mà là “một cuộc nổi dậy ngang thực sự”.

“Cuộc biểu tình đã biến thành cuộc nổi dậy trong bảy ngày qua. Trước đó nó chỉ là biểu tình, chưa từng mang tính chất của một phong trào. Nếu đúng như vậy, hẳn phải có một nhóm lãnh đạo và các mục tiêu ngắn hạn, trung hạn, dài hạn,” ông Andoni nói với Al Jazeera.

“Đây là một phong trào ngang, nơi người dân được huy động qua các nhóm TikTok và mạng xã hội, chứ không phải bởi các tổ chức văn hóa và chính trị thực sự. Đó cũng là điểm yếu hoặc nguồn sức ép đối với chính phủ Rama, khi chính phủ muốn đàm phán nhưng không tìm được đối tác duy nhất nào đối diện với mình.”

Từ 'Cách mạng Hồng hạc' đến bất mãn cấu trúc sâu rộng

Gốc rễ của bất ổn hiện nay đa chiều, hòa trộn giữa những bức xúc cục bộ và sự thất vọng sâu sắc về quản trị, trì trệ kinh tế và tham nhũng.

Tia lửa ban đầu – được gọi là “Cách mạng Hồng hạc” – bùng lên từ phản đối môi trường đối với các dự án phát triển cao cấp gây tranh cãi, đặc biệt tại khu vực được bảo vệ Zvernec và dự án khu nghỉ dưỡng trên đảo Sazan của công ty thuộc Jared Kushner, con rể Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Chim hồng hạc, loài bản địa của các đầm phá ven biển này, nhanh chóng trở thành biểu tượng phản kháng việc thương mại hóa đất công.

Tuy nhiên, lo ngại môi trường nhanh chóng hòa cùng sự phẫn nộ của sinh viên về học phí cao, điều kiện ký túc xá tồi tàn và năng lực cạnh tranh giáo dục thấp. Bên dưới những nguyên nhân trực tiếp ấy là một cuộc khủng hoảng cấu trúc sâu sắc hơn.

“Các vấn đề tham nhũng, gia đình trị và thiếu triển vọng là những lý do chính khiến người dân xuống đường,” ông Andoni giải thích.

“Cuộc biểu tình tóm tắt toàn bộ các vấn đề của Albania và mang chúng đến cửa nhà một chính phủ đã vượt giới hạn về tham nhũng, bất bình đẳng, đặc biệt là sự thiếu đồng cảm với người dân.”

“Trong một số người biểu tình, đặc biệt trên mạng xã hội, còn có quan điểm rằng ông Rama đặt lợi ích quốc gia phục vụ lợi ích tư nhân, quyền lực cá nhân hoặc lợi ích nước ngoài, bao gồm lợi ích của Israel. Những cáo buộc này chưa được chứng minh, nhưng dường như đã làm gia tăng sự giận dữ của một bộ phận người trẻ và công chúng rộng hơn,” ông Hakorja nói thêm.

Thủ tướng Rama đã mạnh mẽ bác bỏ các cáo buộc, gọi đó là thuyết âm mưu và là thông tin sai lệch bị thao túng, lan truyền qua mạng xã hội bởi “bàn tay nước ngoài”, nhằm gây bất ổn chính phủ và làm suy yếu các thể chế công.

Quay lưng với toàn bộ giới chính trị

Một đặc điểm nổi bật của cuộc nổi dậy là việc người biểu tình công khai bác bỏ cả Đảng Xã hội cầm quyền lẫn phe đối lập truyền thống, trong đó có Đảng Dân chủ do Sali Berisha lãnh đạo.

Trong khi Thủ tướng Rama cáo buộc phe đối lập tiếp quản phong trào, và một số người ủng hộ đối lập đã gia nhập đám đông, giới chuyên gia nhấn mạnh lãnh đạo đối lập không nắm quyền kiểm soát trực tiếp người biểu tình. Thực tế, một số nghị sĩ đối lập khi cố gắng phát biểu trước đám đông đã bị đối xử thù địch và từ chối.

“Một bộ phận lớn người trẻ dường như cảm thấy không được đại diện bởi toàn bộ giới chính trị,” ông Hakorja nói với Al Jazeera.

“Họ nhìn hệ thống chính trị là thứ tách rời khỏi thực tế của họ và là hệ thống bảo vệ lợi ích của thiểu số hơn là giải quyết vấn đề của đa số công dân.”

Sự hoài nghi lan rộng dẫn đến lập trường không khoan nhượng. Người biểu tình yêu cầu Thủ tướng Rama từ chức ngay lập tức và thành lập chính phủ kỹ trị, từ chối các đề nghị đối thoại chính thức do niềm tin vào thể chế nhà nước đã sụp đổ hoàn toàn.

Sự hoài nghi sâu sắc đối với giới chính trị Albania bắt nguồn từ cảm giác phổ biến rằng các nhà lãnh đạo hoàn toàn thờ ơ với cuộc sống hàng ngày của người dân. Người trẻ đối mặt tham nhũng tràn lan, thất nghiệp cao và nền kinh tế khiến họ phải di cư ồ ạt.

Khoảng cách này càng bị đẩy xa bởi nhiều năm chính phủ thờ ơ với giáo dục công xuống cấp, học phí cao và điều kiện ký túc xá tồi tàn. Bên cạnh đó, những dự án phát triển được nhà nước hậu thuẫn – như khu nghỉ dưỡng cao cấp của công ty Kushner – là ví dụ điển hình cho việc công dân tin rằng giới cầm quyền luôn đánh đổi tài nguyên quốc gia và hàng hóa công vì lợi ích tư nhân và nước ngoài.

Đàn áp mạnh tay và sự mệt mỏi gia tăng

Đối mặt một phong trào không có lãnh đạo và từ chối đàm phán, chính phủ Albania ngày càng dựa vào lực lượng an ninh để duy trì kiểm soát.

Cảnh sát bị cáo buộc dùng vũ lực quá mức khi sử dụng hơi cay, vòi rồng và đạn cao su để trấn áp người biểu tình. Ít nhất 167 người đã bị bắt giữ, trong đó có người chưa thành niên.

Trong một động thái cho thấy sự phụ thuộc vào thực thi pháp luật, Thủ tướng Rama công bố thưởng 2.500 euro (2.800 USD) cho cảnh sát tuyến đầu, cùng mức tăng lương đáng kể dự kiến từ năm 2027.

Ông Hakorja chỉ ra chính phủ chủ yếu xử lý khủng hoảng như vấn đề trật tự công cộng và an ninh. Ông cũng nêu những sự việc đáng lo ngại, như sự xuất hiện của những thường dân không rõ danh tính cầm gậy gỗ bên trong trụ sở Đảng Xã hội. Những người này ở lại để bảo vệ tòa nhà khi người biểu tình ném đá và tấn công lối vào; sự hiện diện của họ – bao gồm cả những người giữ chức vụ công – làm dấy lên lo ngại về các phản ứng an ninh phi chính thức, phi nhà nước, hoạt động song song hoặc ngoài lực lượng cảnh sát chính thức.

Triển vọng phía trước

Khi cả hai bên chuẩn bị cho leo thang tiếp theo, triển vọng trước mắt vẫn chưa rõ ràng. Không có lãnh đạo rõ ràng để đàm phán, cũng không có can thiệp từ các đối tác quốc tế như Liên minh châu Âu và Mỹ, bế tắc có nguy cơ kéo dài bất ổn chính trị.

Theo ông Andoni, chính quyền Rama đã dùng vũ lực làm công cụ chính khi đánh mất nghiêm trọng uy tín đạo đức và tính chính danh.

“Người biểu tình vẫn kiên trì và quyết liệt, trong khi ông Rama chơi lá bài vũ lực thông qua cảnh sát,” ông Andoni nói với Al Jazeera, thêm rằng “sự mệt mỏi” đang ảnh hưởng đến người biểu tình trẻ.

“Có vẻ giới trẻ có thể thực hiện một cuộc rút lui chiến thuật trước tiên bằng cách tạm rời đường phố vì kiệt sức, đặt gánh nặng chứng minh lên ông Rama” – tức đặt trách nhiệm cuối cùng lên thủ tướng trong việc chứng minh chính phủ có tính chính danh, năng lực và ý định chân thành thực hiện cải cách sâu rộng và giải quyết cuộc khủng hoảng mà vũ lực cảnh sát chỉ càng làm trầm trọng thêm.

Dù cuộc nổi dậy do giới trẻ lãnh đạo này đánh dấu khởi đầu kỷ nguyên chính trị mới ở Albania hay lắng xuống dưới sức ép của cảnh sát và sự kiệt sức, nó đã phơi bày không thể đảo ngược rạn nứt sâu sắc giữa giới trẻ Albania và giới cầm quyền chính trị.