Xung đột Mỹ-Iran có nguy cơ trở thành 'xung đột đóng băng' kéo dài

Hai tháng kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công bất ngờ vào Iran, các cuộc đàm phán dường như rơi vào bế tắc. Các lệnh phong tỏa đối đầu tại eo biển Hormuz vẫn tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu, trong khi tương lai của chương trình hạt nhân Iran vẫn chưa được giải quyết.

Người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly hôm thứ Ba cho biết Mỹ vẫn đang tham gia đàm phán với Iran nhưng sẽ “không vội vàng để đạt được một thỏa thuận tồi”, một ngày sau khi Tổng thống Donald Trump và các cố vấn an ninh hàng đầu thảo luận về một đề xuất mới của Iran nhằm giải quyết cuộc chiến.

Tất cả các lựa chọn quân sự vẫn được để ngỏ, bất chấp lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ ngày 8/4 đã tạm dừng xung đột. Bộ Ngoại giao Qatar hôm thứ Ba cảnh báo về khả năng xảy ra một “cuộc xung đột đóng băng”, nơi tuyến đường thủy quan trọng được sử dụng như một con bài áp lực trong bối cảnh có thể bùng phát bạo lực.

Các nhà phân tích cho rằng, trong bối cảnh thiếu vắng một thỏa thuận lâu dài cho phép cả hai bên tuyên bố chiến thắng, một cuộc xung đột cường độ thấp xen kẽ các cuộc không kích định kỳ là lối thoát thuận tiện – dù đi kèm với bất ổn khu vực và gián đoạn kinh tế toàn cầu.

Cái giá của một cuộc chiến 'đóng băng'

Mehran Kamrava, chuyên gia về Iran tại Đại học Georgetown ở Qatar, nói với Al Jazeera rằng cuộc chiến giữa Mỹ và Iran đã có thể được mô tả là “đóng băng”, nhưng kịch bản không chiến-tranh, không thỏa thuận này có cái giá quá cao cho cả hai bên.

“Iran không thể chịu cảnh các cảng bị phong tỏa vô thời hạn và Mỹ cũng không thể duy trì phong tỏa Iran vô thời hạn,” Kamrava nói. “Trong thời gian trước mắt, chúng ta có thể thấy một cuộc xung đột đóng băng ngắn hạn, nhưng điều này không thể tiếp diễn trong nhiều tháng hay nhiều năm.”

Viện nghiên cứu chính sách đối ngoại Quincy ước tính chi phí của Washington trong tháng đầu tiên của cuộc chiến là từ 20 đến 25 tỷ USD. Một chiến dịch mặt đất quy mô lớn ở Iran tương tự Iraq năm 2003 sẽ cần ít nhất 500.000 quân và khoảng 55 tỷ USD mỗi tháng, tương đương hơn 650 tỷ USD mỗi năm, nhưng viện này cảnh báo đây vẫn là con số đánh giá thấp đáng kể.

Quân đội Mỹ đã áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng và tàu thuyền Iran từ ngày 13/4. Tuần trước, Washington triển khai nhóm tác chiến tàu sân bay thứ ba cùng hàng nghìn lính tinh nhuệ, trong đợt tăng cường quân sự lớn nhất kể từ cuộc xâm lược Iraq năm 2003. Hơn 10.000 quân Mỹ ước tính đã được triển khai tới khu vực.

Việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz đối với tàu thuyền không trả phí đã gây ảnh hưởng tới Mỹ, nơi giá xăng trung bình đạt gần 4,18 USD/gallon (1,10 USD/lít), mức cao nhất trong gần 4 năm. Điều này diễn ra trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11, khi các cuộc thăm dò cho thấy tỷ lệ ủng hộ ông Trump ở mức thấp 34%, so với 47% khi ông nhậm chức nhiệm kỳ hai vào tháng 1/2025.

Các cuộc tấn công của Iran cũng gây thiệt hại hàng tỷ USD cho tài sản quân sự Mỹ trong khu vực và làm căng thẳng quan hệ Washington với các đồng minh vùng Vịnh, vốn đã bị Iran tấn công các địa điểm công nghiệp và năng lượng lớn.

Xung đột kéo dài hay dai dẳng

Trong dự tính ban đầu của ông Trump, cuộc chiến ở Iran sẽ kéo dài “bốn đến năm tuần”. Hai tháng sau, Chandler Williams, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Hòa bình Oslo (PRIO), cho rằng cuộc xung đột đã kéo dài hơn dự báo.

“Khi một quốc gia phụ thuộc nhiều vào không kích chính xác, nó thường gây leo thang hơn là giải quyết, bởi vì nó không để lại lối thoát,” Williams nói. “Câu hỏi bây giờ là liệu cuộc xung đột kéo dài này có trở thành dai dẳng hay không.”

Washington đang đặt cược vào sức ép kinh tế và ngoại giao bền vững, cùng với lời đe dọa thường xuyên của ông Trump về việc nối lại các cuộc không kích, để xem liệu có thể “kết thúc những gì không kích không thể đạt được” hay không. Về phần mình, Iran nhận thức được ưu thế quân sự của Mỹ và chọn cách lợi dụng eo biển Hormuz cho đến khi Washington quyết định đàm phán có lợi hơn.

Một báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đầu tháng này cho thấy leo thang quân sự đang ảnh hưởng tới việc làm và sinh kế ở Iran thông qua gián đoạn hoạt động kinh tế, di chuyển và chuỗi cung ứng. Phần lớn nhập khẩu ngũ cốc của Iran đi qua eo biển Hormuz, và gián đoạn vận chuyển đã làm dấy lên lo ngại về sự chậm trễ, thắt chặt nguồn cung nội địa và gia tăng nguy cơ mất an ninh lương thực tại quốc gia 90 triệu dân.

Chiến thuật 'cắt cỏ' ở Iran

Hôm thứ Ba, Bộ Quốc phòng Mỹ yêu cầu 53,6 tỷ USD cho máy bay không người lái tự động trong năm tài khóa 2027, mức tăng khoảng 24.000% so với năm ngoái.

Michael Kerr, nhà sử học và khoa học chính trị tại Đại học King’s College London, nhận định Israel từ lâu đã áp dụng chiến lược tiêu hao trong các cuộc xung đột kéo dài với Hamas ở Gaza và Hezbollah ở Lebanon, dẫn đến các thỏa thuận ngừng bắn trên danh nghĩa nhưng không ngăn được các đợt bùng phát quân sự. Israel gọi chiến thuật này là “cắt cỏ”.

Mỹ có thể chọn cách tiếp cận tương tự với Iran, khiến khu vực mất ổn định nghiêm trọng và phá vỡ khát vọng ổn định và thịnh vượng kinh tế của các quốc gia vùng Vịnh. Theo Kerr, rủi ro khi sử dụng chiến thuật này với một quốc gia có năng lực máy bay không người lái và tên lửa như Iran là cao hơn đáng kể.

“Nếu bạn cắt cỏ (chống Iran), điều gì ngăn Iran tấn công Qatar, UAE, Kuwait và bắn máy bay không người lái vào tàu Mỹ mỗi khi điều đó xảy ra,” ông nói. Iran, quốc gia lớn thứ hai ở Trung Đông, có vị trí chiến lược quan trọng ở Vịnh và biển Oman.

Kerr cho rằng kỳ vọng của phương Tây rằng có thể “đưa tham vọng khu vực và toàn cầu của Iran trở lại hộp thông qua ném bom” là chắc chắn thất bại. “Ý tưởng Iran có thể bị ném bom để chấp nhận bá quyền khu vực của Israel thông qua các cuộc ném bom của Mỹ – tôi không nghĩ nó sẽ hiệu quả.”