Cuộc chiến Iran và bài toán an ninh năng lượng toàn cầu

Hội nghị năng lượng quốc tế quy mô lớn vẫn được tiến hành tại Riyadh từ Chủ nhật, bất chấp vụ tấn công vào sân bay quốc tế King Khalid của thành phố khiến 12 người thiệt mạng và 309 người bị thương, theo Tổng cục Hàng không Dân dụng Saudi Arabia.

Bộ Năng lượng Saudi Arabia cho biết Đại hội Năng lượng Hội đồng Dầu khí Thế giới lần thứ 25 đã khai mạc tại Riyadh. Hội nghị Bộ trưởng Diễn đàn Năng lượng Quốc tế (IEF) lần thứ 17 sẽ được tổ chức bên lề hội nghị, được gọi là Tuần lễ Năng lượng Riyadh, kéo dài đến thứ Năm.

Tuy nhiên, Italy - nước đồng chủ trì IEF - sẽ tham dự qua cầu truyền hình. Nigeria, nước đồng chủ trì còn lại, cử đại diện đến dự.

IEF quy tụ 68 quốc gia chiếm hơn 90% nguồn cung và nhu cầu dầu khí toàn cầu, với các thành viên gồm Saudi Arabia, Mỹ và Nga. Cuộc họp diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran đã làm gián đoạn dòng chảy năng lượng, buộc các chính phủ phải đánh giá lại an ninh năng lượng của mình.

Dưới đây là bức tranh toàn cảnh về nguồn cung năng lượng thế giới, vai trò của Trung Đông và những quốc gia có trữ lượng dự phòng chiến lược.

Nguồn năng lượng thế giới đến từ đâu?

Năng lượng sưởi ấm nhà cửa, chạy xe cộ, thắp sáng và vận hành các nhà máy sản xuất hàng hóa. Nguồn năng lượng đến từ nhiên liệu hóa thạch như dầu, than và khí đốt, cùng điện hạt nhân và năng lượng tái tạo.

Bất chấp sự tăng trưởng nhanh của năng lượng tái tạo, nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm gần 81% tiêu thụ năng lượng toàn cầu. Dầu là nguồn lớn nhất với 31,4%, tiếp theo là than 25,9% và khí tự nhiên 23,5%. Sinh khối truyền thống, điện hạt nhân và các nguồn khác chiếm phần còn lại.

Sản xuất tập trung ở một số khu vực, nên gián đoạn tại bất kỳ khu vực nào cũng lan ra thị trường toàn cầu. Trung Đông là khu vực sản xuất dầu lớn nhất, Bắc Mỹ dẫn đầu về khí tự nhiên, còn Nga và Trung Á cũng là những nhà sản xuất lớn cả hai loại.

Năng lượng Trung Đông đến với thế giới như thế nào?

Tầm quan trọng của Trung Đông với thị trường năng lượng còn nằm ở vị trí địa lý. Ba tuyến hàng hải hẹp nối các nhà sản xuất trong khu vực với người tiêu dùng toàn cầu.

Trước cuộc chiến Iran, khoảng 27% thương mại dầu vận tải biển toàn cầu và gần 20% thương mại khí tự nhiên hóa lỏng đi qua eo biển Hormuz ở phía đông bán đảo Arab. Ở phía tây bán đảo, eo biển Bab al-Mandeb nối Biển Đỏ với Vịnh Aden, còn kênh đào Suez nối Biển Đỏ với Địa Trung Hải.

Khi cuộc chiến Iran lan sang các khu vực khác ở Trung Đông và nội chiến Yemen leo thang, lưu lượng qua cả eo biển và kênh đào đều giảm, buộc một số lô hàng năng lượng phải đi vòng qua châu Phi với hành trình dài hơn.

Ông Richard Matthews, giám đốc tư vấn và nghiên cứu tại Gibson Shipbrokers - dịch vụ môi giới vận tải biển và tư vấn hàng hải có trụ sở tại London - nhận định: "Đây có lẽ là lần đầu tiên chúng ta thực sự chứng kiến sự thu hẹp nghiêm trọng của một điểm nghẽn".

Ông nói với Al Jazeera rằng điều khiến eo biển Hormuz khác biệt so với các điểm nghẽn khác là "không có tuyến hàng hải thay thế. Có một số đường ống, nhưng không có phương án thay thế, đó là lý do nó trở nên quan trọng đến vậy về khối lượng hàng hóa".

Các cảng vùng Vịnh là nơi phần lớn năng lượng trong khu vực bắt đầu hành trình đến phần còn lại của thế giới.

Quốc gia nào phụ thuộc nhiều nhất vào dầu Trung Đông?

Ở cuối chuỗi cung ứng, người dân và doanh nghiệp đang cảm nhận sự gián đoạn qua giá cả thiết yếu tăng cao. Các nước phụ thuộc vào dầu, khí đốt và phân bón từ vùng Vịnh đối mặt với giá cao hơn, chờ đợi lô hàng lâu hơn và phải tìm nguồn cung khác. Ngay cả khi các thỏa thuận giữ hàng hóa luân chuyển, chi phí phát sinh vẫn được chuyển xuống chuỗi cung ứng.

Eritrea và Madagascar phụ thuộc nhiều nhất vào dầu Trung Đông, mỗi nước lấy khoảng 90% nguồn cung từ khu vực này. Tiếp theo là Pakistan (78%), Nhật Bản (77%) và Kenya (77%).

Quốc gia nào phụ thuộc nhiều nhất vào khí đốt Trung Đông?

Khí đốt thậm chí còn khó thay thế hơn dầu vì phần lớn được vận chuyển dưới dạng khí tự nhiên hóa lỏng từ Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất qua eo biển Hormuz.

Các nước phụ thuộc vào những lô hàng này đang trả nhiều hơn cho nhiên liệu và điện, đồng thời cạnh tranh cho nguồn hàng ngày càng khan hiếm. Các nhà nhập khẩu nghèo hơn với ít kho dự trữ gặp khó khăn nhất trong việc tìm nguồn thay thế.

Các quốc gia phụ thuộc nhiều nhất vào khí đốt Trung Đông chủ yếu ở châu Á. Hàn Quốc lấy 31% lượng khí sử dụng từ khu vực, tiếp theo là Ấn Độ (29%), Pakistan (27%) và Đài Loan (26%).

Ai có trữ lượng dầu khẩn cấp lớn nhất?

Các quốc gia duy trì kho dầu khẩn cấp cho tình huống nguồn cung bị cắt giảm, và đây là đệm chính của thế giới trong cuộc chiến. Tấm đệm đó giờ đang mỏng dần.

Các nhà lãnh đạo ngành năng lượng cảnh báo phương Tây còn rất ít để xả ra, và Kho dự trữ dầu chiến lược của Mỹ đang ở mức thấp nhất kể từ năm 1982.

Ông Amin Nasser, người đứng đầu Saudi Aramco, phát biểu tại Diễn đàn Tình báo Năng lượng ở London hôm thứ Hai: "Các ước tính cho thấy hiện còn chưa đến 6 tỷ thùng tồn kho thương mại, với phần lớn không thực sự khả dụng".

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đơn vị điều phối kho dự trữ khẩn cấp cho các thành viên, đã xả kỷ lục 400 triệu thùng dầu trong tháng 3. Cơ quan này đang chuẩn bị xả thêm 100 triệu thùng dầu thô và dầu diesel để hạ nhiệt giá diesel tăng vọt, dù một phần có thể là dầu từ đợt xả tháng 3 chưa đến thị trường.

Một cơn bão ở Vịnh Mexico và các cuộc tấn công tại Saudi Arabia đang một lần nữa đe dọa nguồn cung, giữ giá dầu trên 100 USD/thùng.

Trước các đợt xả dầu năm nay, Trung Quốc nắm giữ trữ lượng lớn nhất với ước tính 1,4 tỷ thùng, nhiều hơn phần còn lại của danh sách cộng lại. Mỹ đứng thứ hai với 413 triệu thùng, tiếp theo là Nhật Bản với 263 triệu thùng.