Vì sao Flávio Bolsonaro gây bất ngờ ở vòng một bầu cử Brazil

Đêm Chủ nhật, khi quy mô chiến thắng của phe cực hữu tại Brazil dần hiện rõ, một điệu cổ động bóng đá được cải lời vang lên ở một trong những khu vực cánh tả nhất của Rio de Janeiro. "Hãy lật ngược tình thế, Lu-laaaa! Hãy lật ngược tình thế, Lu-laaaa!" – những người tiến bộ thất vọng gào lên trong lúc nhấn chìm nỗi buồn, sau khi chứng kiến thất bại đau đớn của lãnh đạo họ, Luiz Inácio Lula da Silva, trong cuộc bầu cử.

Nhưng thách thức trước mắt nhà lãnh đạo cánh tả kỳ cựu này có vẻ rất lớn sau chiến thắng gây sốc ở vòng một của Flávio Bolsonaro – kết quả mà giới phân tích quy cho một mạng lưới phức hợp các hiện tượng xã hội, chính trị và tôn giáo.

"Kết quả của Flávio Bolsonaro cho thấy Bolsonarismo là một phong trào cực hữu… đã bén rễ sâu trong xã hội Brazil", Bernardo Mello Franco, bình luận gia chính trị của tờ O Globo ở Rio, nhận định. "Cha ông ấy (Jair Bolsonaro) đã bị kết án và tống giam vì âm mưu đảo chính (2022-2023), vậy mà các đồng minh của ông vẫn thắng cử khắp đất nước, và con trai ông đang dẫn đầu trong vòng hai cuộc bầu cử tổng thống."

Dưới đây là những nguyên nhân chính lý giải cho kết quả mạnh mẽ của Bolsonaro:

Sức mạnh của nhà thờ Tin Lành

Nhà thờ Tin Lành ở Brazil đã mở rộng mạnh mẽ từ thập niên 1980, đến nay tín đồ Tin Lành chiếm gần một phần ba dân số. Nhiều cử tri Tin Lành – thường chịu ảnh hưởng từ các mục sư – đã ủng hộ phong trào dân túy cực đoan do Jair Bolsonaro gây dựng và nay do con trai lớn của ông, cũng là tín đồ Tin Lành, dẫn dắt. Trong nhiệm kỳ tổng thống 2018-2022, các chính sách cực kỳ bảo thủ của Bolsonaro giúp ông củng cố liên minh lâu dài với những lãnh đạo nhà thờ lớn như truyền đạo truyền hình Silas Malafaia.

"Cỗ máy tôn giáo này… được đặt phục vụ Bolsonarismo: bắt đầu từ những mục sư có hàng triệu người theo dõi trên mạng xã hội, mua giờ phát sóng truyền hình, lãnh đạo các nhà thờ có hàng triệu tín hữu, và tự biến mình thành những người vận động cho gia đình Bolsonaro", Mello Franco nói.

Nỗi lo tội phạm và chủ nghĩa dân túy an ninh

Mello Franco cho rằng bạo lực đô thị là một yếu tố khác đã khuếch đại "cơn bão cực hữu" đang quét qua Brazil. Các nhà dân túy cánh hữu như gia đình Bolsonaro ủng hộ súng đạn đang đưa ra cho cử tri những "giải pháp sai lệch nhưng dễ hiểu" trước tỷ lệ tội phạm cao, như tăng bạo lực cảnh sát, giam giữ hàng loạt và hạ độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. "Điều này hấp dẫn một cử tri đoàn đang sợ hãi bạo lực và tội phạm", ông nói.

Ngọn cờ của thứ "chủ nghĩa dân túy an ninh" này ở Mỹ Latinh là Tổng thống độc đoán Nayib Bukele của El Salvador, người đã giam hàng nghìn người, thường không qua thủ tục tố tụng, trong nỗ lực giảm tỷ lệ giết người. Mello Franco nói rằng "kẻ gần như độc tài" của El Salvador và những "giải pháp thần kỳ" được cho là của ông đã được các chính trị gia Bolsonarista nêu ra như nguồn cảm hứng trong chiến dịch năm 2026.

Các đề xuất cứng rắn như vậy còn được tiếp sức bởi việc Donald Trump quyết định xếp hai nhóm tội phạm lớn nhất Brazil – Red Command ở Rio và PCC ở São Paulo – vào danh sách tổ chức khủng bố nước ngoài. Trên đường vận động, Bolsonaro và đồng minh cam kết "vô hiệu hóa bọn khủng bố ma túy" và thiến hóa học những kẻ hiếp dâm – những lời hứa dường như đã chinh phục nhiều cử tri mệt mỏi vì bạo lực.

Ông Lula bị cho là xa rời vấn đề hằng ngày

Giới phân tích cho rằng việc ông Lula không tập trung vào các vấn đề thường nhật như tội phạm có thể đã làm hại triển vọng của ông. Nhà lãnh đạo cánh tả kỳ cựu dành phần lớn chiến dịch để cam kết bảo vệ chủ quyền Brazil trước những toan tính "thực dân" của Donald Trump và bảo vệ trữ lượng đất hiếm. "Trong khi đó, điều cử tri muốn là giải pháp cho những vấn đề cấp bách hơn như nợ ngân hàng, giá thực phẩm và tình trạng bất an", Mello Franco nói.

Tại một cuộc mít tinh gần đây ở ngoại ô Rio, một số người ủng hộ Lula tỏ ra lơ đãng khi tổng thống say sưa nói về khoáng sản quan trọng và trí tuệ nhân tạo.

Nhà phân tích chính trị Thomas Traumann, cựu phát ngôn viên của Tổng thống cánh tả Dilma Rousseff, cho rằng chính quyền thứ ba của ông Lula đã bỏ qua một bộ phận lớn xã hội không hài lòng vì các vấn đề kinh tế hoặc những tranh cãi liên quan đến tòa án tối cao. "Chính phủ coi mọi chỉ trích… là biểu hiện của chủ nghĩa phát xít – thứ chắc chắn tồn tại ở Brazil – và chủ nghĩa tinh hoa, cũng tồn tại", ông nói. "Nhưng cũng tồn tại một nhóm cử tri mong đợi nhiều hơn ở chính phủ, không phát xít cũng không tinh hoa. Họ chỉ đơn giản là những người không thích chính phủ và quyết định trừng phạt nó."

Tuổi tác và sự thiếu người kế nhiệm

Một số nhà phê bình cũng chỉ ra tuổi tác của ông Lula là gót chân Achilles và trách ông không tạo ra người kế nhiệm rõ ràng. Ông sẽ bước sang tuổi 81 hai ngày sau vòng hai ngày 25 tháng 10. Một bài viết gần đây trên Economist gọi ông Lula là "lão tả lẫn cẫn" và so sánh ông với "lãnh đạo lão khoa" Joe Biden, người buộc phải từ bỏ chiến dịch tái tranh cử năm 2024 sau màn tranh luận thảm họa với Trump.

Traumann gọi những câu hỏi về thể trạng thể chất hay tinh thần của ông Lula là "lố bịch". "Khi thấy ông ấy nói, bạn có thể biết vấn đề không nằm ở đó", ông nói về cụ ông tám mươi tuổi vẫn tập gym. Mello Franco đồng tình: "Không giống Biden, ông Lula chưa từng tỏ ra yếu ớt về thể chất hay suy giảm nhận thức. Tôi không nghĩ đây là vấn đề."

Nhưng Traumann thấy một điểm tương đồng với cựu tổng thống Mỹ: giống Biden, ông Lula cứng đầu, không lắng nghe người khác đủ nhiều, và dường như nghĩ rằng các chỉ số kinh tế tốt là đủ để đảm bảo tái cử. "Sự mất kết nối với thực tế này khiến tôi nhớ đến Biden", ông nói, quy cho "sự cứng đầu của tuổi tác". Ngay từ đầu chiến dịch, ông Lula dường như tin "cuộc bầu cử đã nằm trong túi". "Và nó không phải vậy", Traumann nói.

Một chương trong làn sóng cực hữu toàn cầu

Nhiều nhà quan sát coi chiến thắng cánh hữu hôm Chủ nhật là một chương khác trong đà tiến của phe cực hữu am hiểu mạng xã hội trên toàn cầu. "Chúng ta đang thấy cuộc cách mạng này ở nhiều nơi khác trên thế giới. Chúng ta thấy ở Mỹ, ở các phần của Mỹ Latinh, ở châu Âu theo cách khác", nhà khoa học chính trị Miguel Lagos nói. Lagos tin rằng ở Brazil, phong trào này được thúc đẩy bởi "cơn giận dữ sâu sắc chống lại giới tinh hoa chính trị cổ điển", gồm nhà báo, chính trị gia truyền thống và trí thức.

Jair Bolsonaro và con trai Flávio đều là chính trị gia chuyên nghiệp, giữa họ đã dành nửa thế kỷ làm việc trong cơ quan lập pháp bang Rio hoặc quốc hội Brazil. Dẫu vậy, hai cha con vẫn tự mô tả mình là những người ngoài cuộc chống cơ sở theo phong cách Trump, những người đến để hút cạn vũng lầy mà chính họ cũng là một phần.

Mello Franco tin rằng Bolsonaro hiện là ứng viên sáng giá nhất để trở thành tổng thống. "Nhưng tôi không nghĩ cuộc đua đã kết thúc", ông cảnh báo. "Brazil luôn cho chúng ta thấy những bước ngoặt không chỉ có thể xảy ra – chúng gần như là một phần của bức tranh."