Tướng Pakistan tới Tehran giữa lúc căng thẳng Mỹ - Iran gia tăng

Tướng Asim Munir, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan, đã tới Tehran vào tối thứ Ba để hội đàm với các quan chức Iran, trong lúc nỗ lực ngoại giao nhằm ngăn một vòng giao tranh mới giữa Iran với Mỹ và Israel đang được đẩy mạnh.

Theo hãng tin IRNA của Iran, ông Munir được Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi tháp tùng và dự kiến gặp Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trước tiên. Đây là chuyến thăm Iran lần thứ năm của ông Munir kể từ lệnh ngừng bắn hồi tháng 4 giữa Tehran và Washington do Islamabad làm trung gian.

Chuyến đi diễn ra chỉ một ngày sau khi Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov có các cuộc hội đàm tại Tehran, và hai tuần sau khi Pakistan cùng các đồng minh nhất trí đẩy nhanh việc triển khai lực lượng tới Saudi Arabia – quốc gia đã hứng chịu nhiều đợt tấn công từ lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn ở Yemen.

Chuyến thăm của ông Lavrov hôm thứ Hai là lần đầu tiên ông tới Tehran kể từ khi chiến tranh Mỹ - Israel nhằm vào Iran bắt đầu hồi tháng 2. Ngoại trưởng Nga đã gặp ông Araghchi và Tổng thống Masoud Pezeshkian; các cuộc thảo luận đề cập chiến sự, eo biển Hormuz và nỗ lực chấm dứt giao tranh.

"Thời điểm chuyến thăm của ông Munir, ngay sau sự hiện diện của ông Lavrov ở Tehran, cho thấy Iran muốn duy trì nhiều kênh ngoại giao cùng lúc thay vì chỉ dựa vào một bên trung gian duy nhất", chuyên gia chính sách đối ngoại có trụ sở tại Tehran Seyed Mojtaba Jalazadeh bình luận với Al Jazeera.

Tuy nhiên, chuyến thăm của ông Munir cũng diễn ra vào thời điểm một số chuyên gia cảnh báo về những dấu hiệu ngày càng rõ cho thấy Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể đang chuẩn bị cho việc quay lại giao tranh với Iran. Hôm 26/9, ông Trump đã bác bỏ đề xuất của Iran về chấm dứt chiến sự. Kể từ đó, Mỹ triển khai thêm một tàu sân bay tới Trung Đông, dự kiến đến nơi vào cuối tháng 11. Ông Trump cũng đã ủng hộ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trong cuộc bầu cử ngày 27/10, đề cập tới mục tiêu chung là tấn công Iran, và nói rằng nếu ông Netanyahu không tái đắc cử, Mỹ sẽ phải tự mình tấn công Iran.

Các nhà phân tích cho rằng những diễn biến này càng làm nỗ lực ngoại giao tránh một cuộc leo thang quân sự trở nên cấp bách. Trong những tuần gần đây, Qatar đóng vai trò quan trọng trong việc chuyển các đề xuất giữa Mỹ và Iran. Chuyên gia Andreas Krieg, phó giáo sư nghiên cứu an ninh tại King's College London, nhận định Qatar ngày càng cung cấp "bộ máy ngoại giao" phía sau các cuộc đàm phán, song Doha vẫn coi trọng khả năng tiếp cận của Islamabad với cả Washington và Tehran.

"Pakistan mang lại khả năng tiếp cận chính trị, đặc biệt thông qua Thống tướng Asim Munir, trong khi Qatar đảm nhận phần lớn việc đàm phán chi tiết", ông Krieg nói.

Bản ghi nhớ Islamabad

Pakistan đã làm trung gian giữa Washington và Tehran kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran hôm 28/2. Islamabad đã dàn xếp lệnh ngừng bắn ngày 8/4 và vài ngày sau đó tổ chức cuộc tiếp xúc trực tiếp cấp cao nhất giữa Mỹ và Iran kể từ năm 1979.

Tháng 6, hai bên nhất trí một bản ghi nhớ gồm 14 điểm. Theo thỏa thuận, Mỹ sẽ dỡ phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày, eo biển Hormuz sẽ mở lại, và khoảng 24 tỷ USD tài sản Iran bị phong tỏa sẽ được giải phóng theo từng giai đoạn trong 60 ngày đàm phán tiếp theo, bao gồm cả đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.

Giai đoạn này hết hạn vào giữa tháng 8 mà không bên nào đồng ý gia hạn. Iran nói Mỹ không thực hiện cam kết và vẫn giữ eo biển Hormuz đóng cửa, yêu cầu Washington dỡ phong tỏa trước.

Bộ Ngoại giao Pakistan tiếp tục viện dẫn thỏa thuận này và tính hữu ích của nó. Phát ngôn viên Sajjad Haider Khan cho biết tại cuộc họp báo ngày 9/10: "Bản ghi nhớ Islamabad đã có hiệu lực, và một số điểm đang được thảo luận hoàn toàn phù hợp với nó". Phó Thủ tướng kiêm Ngoại trưởng Ishaq Dar hôm 2/10 nói kế hoạch 7 ngày của Iran được rút ra từ bản ghi nhớ này.

Tuy nhiên, các nhà phân tích không thống nhất về việc liệu thỏa thuận còn có thể làm cơ sở cho đàm phán hay không. Ông Umer Karim, nghiên cứu viên tại Trung tâm Nghiên cứu và Nghiên cứu Hồi giáo King Faisal ở Riyadh, cho rằng thỏa thuận "đã xong ở cả hai phía và có lẽ cần một cơ chế mới để bắt đầu đàm phán". Ông Krieg nói bản ghi nhớ "còn sống về chính trị" nhưng "đã chết về vận hành", vì "hoàn cảnh ký kết đã thay đổi căn bản".

Ngược lại, ông Muhammad Faisal, nhà nghiên cứu an ninh Nam Á tại Đại học Công nghệ Sydney, cho rằng thỏa thuận vẫn có thể sử dụng: "Bản ghi nhớ Islamabad vẫn dùng được, kể cả khi môi trường chính trị và an ninh đã xấu đi. Đây vẫn là chuẩn mực tối thiểu mà Washington và Tehran đã đồng ý, và cả hai bên đều không có khuôn khổ thay thế rõ ràng để giải quyết các vấn đề tiếp cận hàng hải, nới lỏng trừng phạt và đàm phán hạt nhân".

Cam kết của Pakistan với Saudi Arabia

Trong khi đó, Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ đã ký Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca ngày 7/8 – thỏa thuận phòng thủ thứ hai giữa Pakistan và Saudi Arabia, sau Thỏa thuận Phòng thủ Tương hỗ Chiến lược ký hồi tháng 9/2025.

Tại cuộc họp khẩn ở Riyadh ngày 5/10, ba nước nhất trí đẩy nhanh triển khai lực lượng và năng lực theo thỏa thuận. Chỉ trong vài ngày sau, tên lửa và máy bay không người lái của Houthi đã nhiều lần đánh trúng sân bay quốc tế King Khalid của Riyadh, cùng các mục tiêu ở Abha, Yanbu và Shaybah.

Trung tướng Ahmed Sharif Chaudhry, phát ngôn viên quân đội Pakistan, trao đổi với Independent Arabia ngày 18/10 về thỏa thuận phòng thủ và tầm quan trọng của việc bảo vệ các thánh địa Mecca và Medina: "An ninh của Harmain Sharifain là tối thượng. Điều này không thể thương lượng". Ông từ chối cung cấp chi tiết với lý do bảo mật tác chiến, và nói Pakistan muốn chấm dứt xung đột bằng đàm phán. "Nếu không thể đạt kết quả đàm phán và chuyển thành xung đột quân sự, thì cơ chế răn đe tập thể này, công cụ răn đe tập thể của Liên minh Mecca, chắc chắn sẽ được áp dụng, đúng như nó đang được áp dụng", ông nói.

Tại cuộc họp báo ngày 9/10, khi được hỏi liệu lực lượng Pakistan ở Saudi Arabia có tham chiến với Houthi hay không, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Khan nói không: "Các lực lượng này sẽ không vượt biên giới vào Yemen để tấn công Houthi".

Hôm thứ Hai, một ngày trước khi tới Tehran, ông Munir đã gặp Đại sứ Saudi Arabia tại Pakistan Rajeh Tami Albugamy. Một tuyên bố cho biết hai bên bày tỏ hài lòng về tiến độ theo thỏa thuận, nhưng không đề cập Houthi hay Iran.

Phản ứng công khai của Tehran với thỏa thuận nhìn chung còn dè dặt. Ngày 11/10, ông Araghchi nói với người đồng cấp Saudi, Hoàng tử Faisal bin Farhan, rằng Tehran sẵn sàng hỗ trợ "mọi khả năng có thể" để khởi động đối thoại giữa Saudi Arabia và Yemen, theo IRNA. Truyền thông nhà nước Saudi nói hai bên chỉ thảo luận về "tình trạng leo thang bạo lực gần đây trong khu vực".

Sau khi gặp các nhà lãnh đạo Iran ở New York hồi tháng trước, ông Dar nói họ đã nói với ông rằng Iran không liên quan tới Houthi và đề nghị tiếp cận nhóm này về chính trị thay vì quân sự.

Song ông Krieg nhận định hai vai trò của Pakistan ngày càng khó dung hòa: "Pakistan vẫn là một bên trung gian quan trọng, nhưng uy tín của nước này với tư cách một tác nhân trung lập ngày càng bị ảnh hưởng bởi các cam kết an ninh với Saudi Arabia". Ông Jalazadeh cho rằng lo ngại của Tehran hẹp hơn: "Iran không nhất thiết coi hợp tác phòng thủ mạnh hơn giữa Pakistan và Saudi Arabia là mối đe dọa trực tiếp, nhưng coi đó là yếu tố gây phức tạp và hạn chế".

Tín hiệu trái chiều từ Washington

Pakistan không phải bên duy nhất chịu sức ép cạnh tranh – hay phát tín hiệu có vẻ trái chiều. Tại Washington, ông Trump đã cam kết không tấn công Iran trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ. "Chúng ta sẽ không tấn công Iran vào bất kỳ thời điểm nào trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ diễn ra tại Mỹ ngày 3/11", ông viết trên Truth Social hôm 8/10, đồng thời nói Mỹ đang có các cuộc thảo luận hiệu quả với Iran. Phong tỏa hải quân vẫn được duy trì.

Tuy nhiên, mười ngày sau, ông Trump lại ủng hộ ông Netanyahu: "Nếu Israel có lãnh đạo sai lầm, tức bất kỳ ai không phải Bibi, nước Mỹ sẽ phải tự mình làm việc này, và tôi không có ý định làm vậy". Hôm thứ Hai, theo Axios, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã gặp ông Netanyahu tại căn cứ không quân Ovda ở miền nam Israel trong một chuyến thăm không báo trước; hãng này cho biết chuyến đi diễn ra trong lúc Mỹ và Israel thảo luận về khả năng nối lại các chiến dịch quân sự lớn nhằm vào Iran.

"Các đe dọa không kích, kết hợp với phong tỏa và đàm phán gián tiếp, làm suy giảm niềm tin của Iran vào ý định của Washington và khiến các bảo đảm an ninh mạnh hơn trở thành một trong những vấn đề trung tâm trong bất kỳ thỏa thuận tiềm năng nào", ông Jalazadeh nói.

Ông Faisal cho rằng thời điểm hai cuộc bỏ phiếu chỉ cách nhau một tuần khiến cả hai bên khó đưa ra nhượng bộ lớn và làm tăng nguy cơ leo thang. Ông Krieg nói các cuộc bầu cử là một trong những ràng buộc mạnh nhất đối với một cuộc chiến lớn khác, nhưng cảnh báo rủi ro có thể tăng sau khi chúng kết thúc: "Nguy cơ trước mắt là Iran đánh giá quá cao thế cờ của mình. Một cuộc tấn công lớn gây thương vong cho người Mỹ có thể lấn át toàn bộ tính toán bầu cử".