Ba tháng cầm quyền của Thủ tướng Anh Andy Burnham: Liệu có duy trì được 'hiệu ứng hy vọng'?

London, Anh – Khoảnh khắc đáng chú ý nhất trong bài phát biểu của Thủ tướng Andy Burnham tại hội nghị đảng Lao động ở Liverpool lại là một khoảng lặng. Nhà lãnh đạo mới của đảng Lao động đứng im khoảng 20 giây, không nói gì, trước khi tiếp tục phần phát biểu về người cha vừa qua đời chỉ vài tuần trước đó. Cả hội trường đứng dậy vỗ tay, hô vang động viên, và ông đã lấy lại bình tĩnh để nói tiếp.

Bài phát biểu tại hội nghị vốn mang tính sân khấu, và chuẩn mực chính trị Anh hiện nay đòi hỏi người lãnh đạo phải gần gũi với công chúng. Khoảnh khắc của Burnham được nhiều người đánh giá là chân thật. Người tiền nhiệm Keir Starmer đôi khi bị xem là cứng nhắc, gần như máy móc trước ống kính; Burnham, thủ tướng thứ bảy của Anh trong 10 năm, được cho là giàu cảm xúc hơn, thích nói về những ý tưởng lớn và coi trọng việc truyền đạt.

Trong bối cảnh chính trị hiện đại, điều này có ý nghĩa. Các cuộc thăm dò cho thấy đảng Lao động trở lại vị trí dẫn đầu ngay sau khi Burnham nhậm chức và giữ vị trí này đến nay. Cuối tháng 9, Ipsos xác định Andy Burnham là chính trị gia duy nhất có điểm tín nhiệm ròng tích cực; khảo sát của YouGov cũng đánh giá ông là chính trị gia được yêu thích nhất nước Anh hiện nay.

Tuy vậy, để duy trì vị thế, Burnham phải tạo ra thay đổi hữu hình trước cuộc tổng tuyển cử dự kiến vào năm 2029, trừ khi ông gọi bầu cử sớm. Nhà phân tích chính trị Sam Freedman nhận định nhiều người ở Westminster vẫn quay lại câu hỏi về bầu cử sớm dù Burnham đã loại trừ, và chưa ai hình dung rõ làm cách nào ông duy trì được "hiệu ứng hy vọng" trong ba năm tới khi tiến độ thay đổi còn tương đối ít.

Quay lại hình ảnh đảng Lao động của thập niên 1950

Tại thị trấn Port Talbot của xứ Wales, những dãy nhà ở của công nhân nằm bên cạnh nhà máy thép lớn nhất nước Anh. Như phần lớn xứ Wales, Port Talbot từng bỏ phiếu cho đảng Lao động suốt một thế kỷ, cho đến cuộc bầu cử Nghị viện Wales hồi tháng 5. Khi đó Lao động bị đẩy xuống vị trí thứ ba chưa từng có, sau đảng Plaid Cymru và đảng Reform UK chống nhập cư – trước khi Burnham tiếp quản.

Myles Lewis, người tổ chức các hoạt động đi bộ cộng đồng cho người cao tuổi tại thị trấn, nói với Al Jazeera rằng Lao động chưa thuyết phục được người dân về vấn đề nhập cư và cách truyền đạt của Starmer chưa đủ tốt. "Giờ thì gần như quay lại hình ảnh đảng Lao động của thập niên 50 và 60, khi họ thực sự chăm lo cho người lao động. Tôi tin Andy Burnham có thể làm được điều đó vì tôi nghĩ ông ấy đặt lợi ích của người lao động lên trên."

Trong những tuần đầu cầm quyền, Burnham tung ra một loạt chính sách trong nước gây chú ý, tập trung vào chi phí sinh hoạt: giới hạn giá vé xe buýt, giảm thuế giá trị gia tăng đối với hóa đơn điện và cắt giảm thuế doanh nghiệp cho các quán rượu. Ông cam kết chấm dứt tình trạng vô gia cư trên đường phố, tái công nghiệp hóa đất nước, đưa các dịch vụ về dưới sự kiểm soát công và khởi động chương trình xây dựng nhà ở xã hội lớn nhất kể từ sau Thế chiến thứ hai.

Là thị trưởng vùng Greater Manchester trong chín năm, Burnham ủng hộ việc chuyển giao quyền lực từ Westminster cho các vùng và quốc gia cấu thành Vương quốc Anh. Tháng 7, ông thông báo các thị trưởng có thể giữ một phần thuế doanh nghiệp từ tháng 4/2027 và một phần thuế thu nhập từ năm 2028.

Bài phát biểu tại hội nghị tháng 9 của ông vạch ra đường nét của những cuộc chiến chính trị lớn sắp tới, gồm đề xuất dịch vụ chăm sóc xã hội toàn quốc miễn phí tại điểm sử dụng, được chi trả bằng việc thay đổi cơ chế "khóa ba" lương hưu từ năm 2030 và sẽ được triển khai trong nhiệm kỳ quốc hội tới. Burnham cũng đề xuất thành lập ủy ban quốc gia về cải cách bầu cử, với cam kết trong cương lĩnh sẽ đại tu hệ thống bỏ phiếu. Ông đưa ra đánh giá thẳng thắn về Brexit: việc rời EU "đã gây hại nhiều hơn là có lợi", và không loại trừ khả năng đưa vào cương lĩnh tranh cử tới một cuộc trưng cầu ý dân về việc ở lại hay rời EU, hoặc cam kết đưa Anh tái gia nhập Liên minh châu Âu.

Về đối ngoại, khoảng cách giữa Burnham và những người tiền nhiệm không lớn. Khi đến Ukraine hồi tháng 8, ông mang theo một "món quà" gây chú ý: bí quyết của Anh để chế tạo tên lửa tầm xa SCALP. Ông là thủ tướng Anh thứ tư tới Kyiv kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine và cam kết ủng hộ vững chắc.

Về Gaza, ông nói chính phủ Lao động "đã không làm đúng" và lẽ ra phải kêu gọi ngừng bắn sớm hơn. Tháng 9, chính phủ Burnham công bố gói trừng phạt nhằm vào các khu định cư bất hợp pháp ở Bờ Tây. Tuy vậy, chưa có tuyên bố về diệt chủng và chưa có lệnh cấm vận vũ khí toàn diện đối với Israel; Burnham cũng chưa đảo ngược quyết định của chính phủ Starmer xếp nhóm Palestine Action vào diện tổ chức "khủng bố".

Chi tiêu quốc phòng cũng là vấn đề đang nổi lên. Cam kết chính thức của chính phủ là chi 3,5% GDP cho quốc phòng vào năm 2035, và Burnham chưa nói rõ sẽ chi trả bằng tăng thuế hay cắt giảm phúc lợi. John Healey, người từ chức bộ trưởng quốc phòng hồi tháng 6 vì thiếu kinh phí, hiện là bộ trưởng tài chính và không cam kết mục tiêu 3% GDP vào năm 2030 mà chính ông từng đặt ra.

Ngân sách đầu tiên của Burnham sẽ được công bố vào cuối tháng này, tiếp theo là đợt rà soát chi tiêu toàn diện vào năm tới. Sau đó, nhiều điều sẽ rõ ràng hơn. Những cam kết lớn nhất của ông – tái công nghiệp hóa, kiểm soát dịch vụ công, hệ thống chăm sóc xã hội mới – đều tốn kém. Burnham hiện có được "hiệu ứng" ủng hộ, và công chúng đang đón nhận điều đó. Ngân sách sẽ cho thấy liệu ông có đủ khả năng chi trả cho những cam kết này hay không.