Thủ tướng Carney: Năm đầu tiên 'mạnh mẽ', nay phải biến cam kết thành hành động

Thủ tướng Canada Mark Carney nhậm chức vào năm ngoái trong bối cảnh nước láng giềng phía nam có hàng loạt động thái gây sức ép. Tổng thống Mỹ Donald Trump khi đó đã áp thuế quan lên hàng xuất khẩu của Canada và đe dọa biến nước láng giềng này trở thành tiểu bang thứ 51 của Mỹ.

Những hành động này đặc biệt nghiêm trọng khi Canada có mối quan hệ thương mại và an ninh sâu rộng với Mỹ, không chỉ xuất khẩu gần 80% hàng hóa sang thị trường này mà còn thường xuyên đi theo lập trường chính sách đối ngoại và chiến lược của Washington.

Mọi thứ đảo lộn khi ông Trump nhậm chức, và Canada dưới thời cựu Thủ tướng Justin Trudeau là một trong những nước đầu tiên bị Mỹ áp thuế.

Sau một năm đối phó với một tổng thống Mỹ khó đoán, các chuyên gia đánh giá ông Carney đã “đứng vững và kiên quyết”, không chỉ trước các mối đe dọa từ ông Trump mà còn trước những chỉ trích trong nước.

“Điểm đáng chú ý nhất trong năm qua là vừa tránh được một cú sốc, vừa thể hiện kỹ năng ngoại giao khéo léo khi không vội vã đạt thỏa thuận thương mại và đầu tư với Mỹ như nhiều nước khác đã làm,” Brett House, nghiên cứu viên cao cấp tại Trường Chính sách công và Quan hệ quốc tế Munk thuộc Đại học Toronto, nhận định.

“Những cam kết từ vị tổng thống này hoàn toàn vô giá trị, và thành tựu lớn nhất trong năm đầu tiên là đã đứng vững và kiên quyết trước những chỉ trích nội bộ,” ông House nói với Al Jazeera.

Thực tế, ông Carney đã tận dụng các cuộc tấn công của ông Trump nhằm vào đồng minh và các nước khác để tái định hướng chính sách đối ngoại và vị thế của Canada trên thế giới.

Khi Mỹ không còn là trụ cột của trật tự dựa trên luật lệ, và có một “sự rạn nứt sâu sắc” do những thay đổi ở Washington, “Carney đã đặt mục tiêu xây dựng trong nước và đa dạng hóa ra bên ngoài, khi sự phụ thuộc và các mối quan hệ lâu dài của Ottawa giờ đây đã trở thành điểm yếu,” bà Vina Nadjibulla, Phó chủ tịch Quỹ Châu Á Thái Bình Dương của Canada, cho biết.

“Và ông ấy đang làm điều này với tốc độ, quy mô và tham vọng chưa từng thấy trong những năm gần đây,” bà Nadjibulla nói.

‘Rạn nứt’ trong trật tự toàn cầu

Lập trường đó đã thể hiện rõ vào tháng 1, khi ông Carney trong bài phát biểu tại Davos nói rằng có một “sự rạn nứt” trong trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ và các Cường quốc tầm trung như Canada và các nước khác phải vươn lên một cách chiến lược để giải quyết căng thẳng địa chính trị.

Nhưng điều đó đã thể hiện qua hành động trước Davos, khi ông tiếp cận các nước vốn là đối tác thương mại quan trọng nhưng quan hệ đã đóng băng do căng thẳng chính trị dưới thời người tiền nhiệm Trudeau.

Ví dụ, ông Carney đã mời Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tham dự cuộc họp G7 tại Canada để khởi động tái lập quan hệ với New Delhi, vốn đã đóng băng kể từ khi ông Trudeau cáo buộc Ấn Độ liên quan đến vụ sát hại một nhà hoạt động ly khai Sikh trên đất Canada vào năm 2023.

Ông Carney cũng điều chỉnh lại quan hệ với Trung Quốc, vốn căng thẳng kể từ khi chính quyền Canada bắt giữ một quan chức cấp cao của hãng viễn thông Trung Quốc Huawei khi bà quá cảnh tại sân bay quốc tế Vancouver vào tháng 12/2018. Trung Quốc trả đũa vụ bắt giữ bà Meng Wanzhou, được thực hiện theo yêu cầu của chính quyền Mỹ, bằng cách giam giữ hai công dân Canada.

Ông Carney cũng tăng cường quan hệ với Nhật Bản, Hàn Quốc, Australia và các nước khác, đảm bảo phối hợp về các vấn đề an ninh và kinh tế, đồng thời kéo Canada xích lại gần châu Âu hơn, bà Nadjibulla chỉ ra.

Đẩy mạnh trong nước

Trong giai đoạn vận động bầu cử năm ngoái, ông Carney “định vị mình là người ôn hòa, trung dung, và nỗ lực rất nhiều để tạo khoảng cách với hình ảnh của Justin Trudeau,” ông Sanjay Jeram, Chủ tịch khoa khoa học chính trị tại Đại học Simon Fraser ở Burnaby, Canada, nhận định.

“Ông ấy không tỏ ra quan tâm nhiều đến những vấn đề ngoài kinh tế, quan hệ quốc tế và thương mại, và thậm chí khi được hỏi, đã tránh né những câu hỏi đó và lái cuộc trò chuyện trở lại những gì ông ấy tin là mục đích thực sự của mình. Hoặc đó có thể là chiến lược chính trị, hoặc là cả hai,” ông Jeram nói.

Dưới vỏ bọc thực dụng đó, “Carney chấp nhận thế giới và nền kinh tế như nó vốn có, thay vì như chúng ta hy vọng,” điều này cho phép ông bị đánh giá dựa trên các thước đo thực dụng, ông Jeram nói, ám chỉ những chỉ trích rằng Carney đang bỏ qua các mối quan ngại liên quan đến can thiệp chính trị hoặc nhân quyền trong quan hệ với các đối tác nước ngoài.

“Người dân Canada đã chấp nhận lập trường đó cho đến nay,” ông Jeram nói thêm.

Thực tế, tỷ lệ ủng hộ dành cho ông Carney đang tăng. Theo một cuộc thăm dò của Ipsos vào tháng 3 cho Global News, 58% người Canada ủng hộ ông, tăng 10% so với một năm trước, trong khi 33% không ủng hộ.

Trong khi có những bước tiến đáng kể trên giấy tờ nhằm loại bỏ các rào cản liên bang để tạo thuận lợi cho kinh doanh và thương mại nội địa, cũng có những lo ngại về một số định hướng chính sách nhất định. Ví dụ, một dự luật về các dự án lớn nhằm đẩy nhanh các dự án cơ sở hạ tầng quy mô lớn, nhưng các nhà phê bình lo ngại rằng nó làm suy yếu tầm quan trọng của việc tham vấn, đặc biệt là với cộng đồng người bản địa nơi các dự án này có thể đi qua.

“Carney nhận ra chúng ta cần nhiều cơ sở hạ tầng hơn để có thể đa dạng hóa thương mại,” bà Nadjibulla từ Quỹ Châu Á Thái Bình Dương cho biết.

Khi bước vào năm thứ hai, thách thức chính của ông Carney là liệu ông có thể biến các thông báo của năm đầu tiên thành hiện thực hay không.

Một trong những thách thức lớn nhất trong năm nay là kết thúc thành công việc xem xét lại hiệp định thương mại giữa Mỹ, Canada và Mexico, được gọi là USMCA, bắt đầu từ ngày 1/7, hiệp định đã giúp bảo vệ hàng xuất khẩu của Canada khỏi thuế quan của Mỹ.

“Mỹ đã tín hiệu rằng một cuộc đánh giá thành công có thể phụ thuộc vào việc Canada điều chỉnh thuế quan đối ngoại của mình phù hợp với thuế quan của Mỹ, nhưng điều đó lại mâu thuẫn với các nỗ lực của Canada,” ông House từ Đại học Toronto nói, đặc biệt khi Canada đã sắp xếp các thỏa thuận với Trung Quốc về xe điện và nông nghiệp.

Bà Nadjibulla nói thêm rằng “2026 sẽ khó khăn hơn, vì đó là năm của thực thi và phân phối, đặc biệt trong bối cảnh động lực Mỹ-Canada.”