Thỏa thuận Mỹ-Iran mong manh trước cuộc oanh kích của Israel tại Lebanon

Thỏa thuận hòa bình mong manh giữa Mỹ và Iran đang bị đe dọa nghiêm trọng khi Israel mở rộng các cuộc không kích dữ dội xuống miền nam Lebanon. Thỏa thuận, được ký hồi đầu tuần, kích hoạt giai đoạn đàm phán 60 ngày để hai bên đạt được một thỏa thuận hòa bình chính thức. Các cuộc hội đàm dự kiến bắt đầu tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu (19/6) nhưng đã bị hoãn lại.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã hủy chuyến bay đến Thụy Sĩ vào đêm thứ Năm sau khi Israel không kích miền nam Lebanon, khiến ít nhất 18 người thiệt mạng. Iran sau đó tuyên bố các nhà đàm phán của nước này chưa sẵn sàng bắt đầu đối thoại cho đến khi thỏa thuận, vốn bao gồm Lebanon trong lệnh ngừng bắn, có dấu hiệu được thực thi.

Israel bắt đầu các cuộc tấn công gần như hàng ngày vào Lebanon từ đầu tháng 3, sau khi Hezbollah bắn rocket vào Israel để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ-Israel nhằm vào Tehran. Hiện Israel đang chiếm đóng 1/5 lãnh thổ Lebanon. Hơn 3.000 người đã thiệt mạng và hơn 1 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

Điều khoản đầu tiên của Biên bản Ghi nhớ (MoU) giữa Mỹ và Iran đề cập đến việc “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon”, cũng như cam kết đảm bảo “toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon”. Tuy nhiên, văn kiện không đề cập đến Israel, khiến việc giải thích và thực thi điều khoản này trở nên khó khăn. Israel và Hezbollah không phải là các bên ký kết.

Giới phân tích cho rằng gánh nặng hiện thuộc về Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ông Ali Vaez, Giám đốc Dự án Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận xét: “Nếu ông Trump muốn thỏa thuận tồn tại, ông ấy phải sử dụng đòn bẩy của Mỹ, không chỉ để khiển trách Netanyahu mà còn buộc ông ta ngừng chiến tranh ở Lebanon”.

Về phía Israel, Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố quân đội sẽ không rút khỏi vùng đất Lebanon đang chiếm đóng và “trận chiến chưa kết thúc”. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz khẳng định quân đội sẽ “ở lại các khu vực an ninh ở Lebanon, Syria và Gaza trong một thời gian không giới hạn”. Các quan chức Israel, bao gồm Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben-Gvir, còn tuyên bố “toàn bộ Lebanon phải bị thiêu rụi”.

Căng thẳng giữa Washington và Tel Aviv gia tăng khi Tổng thống Trump chỉ trích chiến thuật ném bom của Israel tại Lebanon vì gây quá nhiều thương vong cho dân thường. Phó Tổng thống Vance cũng chỉ trích các bộ trưởng Israel phản đối thỏa thuận, nói rằng: “Các ông là một đất nước 9 triệu dân. Các ông không thể giết chết mọi vấn đề an ninh quốc gia”.

Bà Tahani Mustafa, nghiên cứu viên tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, nhận định Israel có thể tìm cách phá hoại thỏa thuận, đặc biệt trong bối cảnh Thủ tướng Netanyahu đối mặt với áp lực chính trị trong nước và các cuộc bầu cử vào tháng 10 tới. Bà cho rằng biện pháp duy nhất đảm bảo các cuộc đàm phán tiếp tục là “gây áp lực cứng rắn lên Israel – nhưng Washington dường như không có đủ ý chí chính trị để làm điều đó.”

Ông Vaez cảnh báo rằng việc tiếp tục gây thương vong ở Lebanon sẽ nhanh chóng làm các cuộc đàm phán đổ vỡ. “Iran có thể tách rời vấn đề Lebanon vào một thời điểm nào đó, nhưng không phải khi mực chưa khô trên Biên bản Ghi nhớ,” ông kết luận.