Quan hệ Israel - châu Âu rạn nứt: Bầu cử có thể thay đổi điều gì?

Quan hệ giữa Israel và Liên minh châu Âu (EU) đã trải qua nhiều thăng trầm, nhưng cuộc xung đột ở Gaza và những diễn biến gần đây đang đẩy mối quan hệ này vào tình trạng rạn nứt sâu sắc. Trong khi đó, cuộc bầu cử Israel dự kiến diễn ra ngày 27/10 được đánh giá là quá sát nút để có thể dự báo kết quả, và giới phân tích cho rằng khó có thay đổi đáng kể nào đối với người Palestine.

Năm 2023, nhân dịp kỷ niệm 75 năm thành lập Israel, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen từng khẳng định: “Châu Âu và Israel gắn bó với nhau như những người bạn và đồng minh”. Mối quan hệ này từng vượt ra ngoài phạm vi ngoại giao, khi Israel tham gia các giải bóng đá quốc tế ở châu Âu, dự thi Eurovision và chia sẻ thông tin tình báo với các chính phủ châu Âu. Ngành công nghiệp vũ khí của Israel cũng được đan cài vào các dây chuyền sản xuất của châu Âu.

Tuy nhiên, những mối liên kết đó vẫn tồn tại nhưng đã trở thành tâm điểm tranh cãi sau cuộc chiến tàn khốc ở Gaza, nơi ít nhất 74.000 người Palestine thiệt mạng. Các nước châu Âu đã rút khỏi Eurovision để phản đối sự tham gia của Israel. Các cầu thủ bóng đá châu Âu từ chối thi đấu với đội tuyển Israel. Một số tuyên bố hữu nghị trước đây đã được chuyển thành lời lên án.

Ireland và Tây Ban Nha từ lâu đã dẫn đầu trong việc chỉ trích Israel về cách đối xử với người Palestine. Tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc gần đây, Thủ tướng Ireland Micheal Martin nói rằng hành động của Israel ở Gaza “sẽ khiến thế giới phải xấu hổ”, trong khi Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez lên án “tội ác diệt chủng mà Netanyahu tiếp tục thực hiện ở Gaza”.

Đáng chú ý, Anh – quốc gia từng đặt nền móng cho sự ra đời của Israel qua Tuyên bố Balfour – gần đây đã áp đặt lệnh cấm hàng hóa từ các khu định cư bất hợp pháp, trong khi ngoại trưởng nước này cáo buộc những người định cư Israel thực hiện “thanh lọc sắc tộc”.

Hôm thứ Bảy, một nhóm người định cư đã tấn công các nhà ngoại giao và quan chức châu Âu từ Bỉ, Pháp và Ba Lan khi họ đang thăm những người thu hoạch ô liu Palestine gần làng Taybeh ở Bờ Tây bị chiếm đóng. Vụ việc xảy ra một ngày sau khi những người định cư tấn công một nhà báo Mỹ ở phía bắc Ramallah, làm dấy lên làn sóng lên án quốc tế rộng rãi.

Giới chuyên gia nhận định mối quan hệ rạn nứt giữa châu Âu và Israel có thể không bao giờ hàn gắn hoàn toàn, khi Israel bước vào cuộc bầu cử ngày 27/10 với kết quả khó lường.

Kết quả bầu cử có tác động đến quan hệ châu Âu - Israel?

Yossi Mekelberg, nhà phân tích Trung Đông tại Viện Chatham House, cho rằng nếu Thủ tướng Benjamin Netanyahu trở lại nắm quyền cùng phe cực hữu, “một số điều sẽ trở nên không thể đảo ngược. Thiệt hại do chính phủ này gây ra là rất sâu sắc”.

Nicola Perugini, giảng viên cao cấp về quan hệ quốc tế tại Đại học Edinburgh, cảnh báo việc tái đắc cử của nhà lãnh đạo đang bị Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) truy nã sẽ khiến người dân Gaza tiếp tục chịu đựng trong điều kiện “không thể sống nổi”.

Một chính phủ liên minh do Netanyahu đứng đầu với các đảng tự do hơn có thể làm chậm quá trình mở rộng khu định cư. Nhưng việc một thủ tướng bị ICC truy nã nắm quyền có khả năng khiến quan hệ Israel - châu Âu tiếp tục xấu đi. Giới chuyên gia cho rằng việc thay thế Netanyahu không nhất thiết đồng nghĩa với việc từ bỏ các chính sách đang khiến châu Âu chỉ trích.

Ví dụ, Gadi Eisenkot, cựu tham mưu trưởng quân đội và lãnh đạo đảng trung dung Yashar, được xem là đối thủ chính của Netanyahu, đã phản đối việc thành lập nhà nước Palestine.

Một cuộc khảo sát dư luận thường niên của Viện Mitvim (Israel) năm ngoái cho thấy 67% người Israel coi EU là đối thủ, so với 14% coi EU là bạn.

Mekelberg nhận định dưới một chính phủ tự do hơn, “cuộc đối thoại với châu Âu sẽ hợp lý và có lý trí hơn”, nhưng cảnh báo rằng bức tranh sẽ không thay đổi trong một sớm một chiều.

Theo các nhà phân tích, nhiều viện trợ nhân đạo hơn có thể được chuyển đến người Palestine và tốc độ mở rộng khu định cư có thể chậm lại. Kế hoạch định cư E1 có thể bị hủy bỏ.

Tuy nhiên, Julie M Norman, nghiên cứu viên tại Chatham House, cho rằng như vậy có thể chưa đủ để các chính phủ châu Âu hàn gắn quan hệ. Thay vào đó, châu Âu sẽ tìm kiếm các bước đi cụ thể hướng tới thành lập nhà nước Palestine và chấm dứt chiếm đóng.

“Nhưng cho đến nay, chúng tôi không thấy điều đó dưới chính phủ hiện tại và có thể cả chính phủ tiếp theo”, bà nói.

‘Giới tinh hoa cầm quyền ở nhiều nước đang cố gắng hòa mình với công chúng’

Vào đầu cuộc chiến ở Gaza, các nhà lãnh đạo phương Tây ủng hộ chiến dịch của Israel. Nhưng áp lực bền bỉ từ các nhóm đòi hành động chấm dứt cuộc tấn công ở Gaza và bạo lực ở Bờ Tây – từ các tổ chức nhân quyền, tòa án quốc tế, công đoàn và tổ chức chuyên môn đến hàng triệu người biểu tình trên khắp thế giới – đã buộc các chính phủ phải hành động, theo giới phân tích.

“Giờ đây, giới tinh hoa cầm quyền ở nhiều nước đang cố gắng hòa mình với công chúng”, Neve Gordon, giáo sư luật nhân quyền người Israel tại Đại học Queen Mary ở London, nói với Al Jazeera, thêm rằng phong trào ủng hộ Palestine đã thay đổi quan điểm “thông thường” của các chính phủ.

Khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew tại Anh cho thấy tỷ lệ người dân có quan điểm bất lợi về Israel tăng từ 61% lên 69% trong khoảng từ mùa xuân 2025 đến mùa xuân năm nay; tại Italy tăng từ 66% lên 75%; và tại Đức, một trong những đồng minh thân cận nhất của Israel, tăng từ 64% lên 73%.

Nathalie Tocci, nhà khoa học chính trị người Italy, liên hệ áp lực này với việc công nhận nhà nước Palestine, các động thái hướng tới đình chỉ hiệp định liên kết EU - Israel và lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa từ khu định cư.

“Nếu có bất cứ điều gì tác động đến chính sách của châu Âu đối với Israel, thì đó chính là làn sóng biểu tình trong những năm qua”, bà nói.

Norman tại Chatham House cho rằng các quốc gia châu Âu đã chuyển từ các biện pháp nhắm mục tiêu, như trừng phạt các bộ trưởng cực hữu Itamar Ben-Gvir và Bezalel Smotrich, sang “các cấu trúc rộng lớn hơn, xét về việc giám sát chính nhà nước Israel”.

Tuy nhiên, sự ủng hộ dành cho Israel vẫn tồn tại ở một số nơi ở châu Âu, theo giáo sư Janina Dill tại Đại học Oxford. Bà cho rằng hai chính phủ Đức liên tiếp đã “hoàn toàn không sẵn lòng hành động trước những chỉ trích chính đáng của công chúng về sự ủng hộ ngoại giao và vật chất của Đức dành cho Israel”.

Trong khi sự ủng hộ nói chung đang giảm, Israel đã tìm cách xây dựng quan hệ với phe cực hữu ở châu Âu, tìm thấy điểm chung trong chủ nghĩa dân tộc và thái độ thù địch với Hồi giáo, bất chấp những mối liên hệ lịch sử và hiện tại với chủ nghĩa bài Do Thái.

Menachem Klein, giảng viên cao cấp tại Đại học Bar-Ilan, nói với Al Jazeera rằng chính phủ hiện tại đã gây “thiệt hại to lớn cho quan hệ với bạn bè và đồng minh” – và những vết sẹo sẽ cần thời gian để lành.

Mekelberg nói thêm rằng cải thiện quan hệ đòi hỏi các bước đi cụ thể hướng tới tiến trình hòa bình và một tương lai khác cho người Palestine. Ngay cả khi đó, thiệt hại vẫn sẽ kéo dài.

Sự cô lập của Israel

Cuộc tranh luận bầu cử ở Israel tập trung vào an ninh, thay vì đạo đức của việc tiếp tục giết hại người Palestine hay vị thế quốc tế của đất nước. Các cuộc chiến ở nước ngoài của Israel dường như nhận được sự ủng hộ rộng rãi trong nước.

Một cuộc khảo sát của Viện Dân chủ Israel vào tháng 4 cho thấy 92% người Israel gốc Do Thái đánh giá cao cách quân đội quản lý cuộc chiến với Iran. 80% ủng hộ việc tiếp tục chiến đấu chống Hezbollah, ngay cả khi phải chịu căng thẳng với Washington. Vào tháng 9, khảo sát của Viện Chính sách Nhân dân Do Thái cho thấy 72% người Israel gốc Do Thái sẽ không chấp nhận rút quân về biên giới Gaza mà không duy trì vành đai an ninh của Israel bên trong lãnh thổ này.

Do đó, sự cô lập ngoại giao của Israel có vẻ là một vấn đề bầu cử hiển nhiên. Thay vào đó, “nó hầu như không được thảo luận”, Yaakov Katz, đồng sáng lập Diễn đàn Đối thoại Mỹ - Trung Đông, viết trên tờ Chatham House.

Thay vào đó, các chủ đề chính là việc làm suy yếu Hamas, Hezbollah và Iran, trong khi phe đối lập hứa giảm chi phí sinh hoạt, điều tra những thất bại xung quanh vụ tấn công ngày 7/10 và động viên thành viên cộng đồng cực đoan Do Thái giáo nhập ngũ.

“Không phải người Israel không biết về các cuộc biểu tình ở trường đại học, lệnh cấm vận vũ khí, các lệnh trừng phạt ngày càng tăng của châu Âu, việc công nhận nhà nước Palestine và lệnh bắt giữ của ICC”, Katz viết. “Vụ tấn công ngày 7/10 đã định hình dư luận ở Israel đến mức khi một chính phủ nước ngoài chỉ trích Israel… người Israel chỉ thấy hai quan điểm: chỉ trích đó hoặc là bài Do Thái, hoặc là thiếu hiểu biết”.