Hậu duệ kể chuyện đời Sarah Forbes Bonetta qua tiểu sử mới

Khi mới bảy tuổi, Sarah Forbes Bonetta – cụ cố của Bayo Randle – được dẫn đến gặp Nữ hoàng Victoria tại lâu đài Windsor với tư cách một “món quà ngoại giao” từ một vị vua châu Phi. Từ đó, bà Victoria đã chi trả cho việc học hành của Bonetta, chuẩn thuận cuộc hôn nhân của cô với một trong những người đàn ông giàu nhất Tây Phi, và trở thành mẹ đỡ đầu của con gái lớn Bonetta.

Theo Randle, một luật sư người Anh gốc Nigeria ở London, dù Nữ hoàng Victoria thực sự quan tâm đến cuộc sống của Bonetta, biến cô bé mồ côi thành người được hoàng gia bảo trợ và nhiều lần gặp gỡ, mối quan hệ giữa họ vẫn nằm trong một toan tính lớn hơn.

Nhân dịp cuốn tiểu sử Becoming Sarah Forbes Bonetta: A Yorùbá Woman in Queen Victoria’s Court (tạm dịch: Trở thành Sarah Forbes Bonetta: Một phụ nữ Yorùbá trong triều đình Nữ hoàng Victoria) ra mắt, Randle đã chia sẻ về lịch sử gia đình mình. Ông bày tỏ sự dè dặt trước cách gọi “món quà”: “Tôi không nghĩ một con người có ý chí tự chủ lại có thể bị ‘tặng’ từ người này sang người khác. Nhưng nếu cô ấy không được tặng cho Nữ hoàng Victoria, liệu tôi có ở đây hôm nay?”

Cuốn sách do Giáo sư Henry Lovejoy, một học giả người Canada, biên soạn, ghi lại hành trình Bonetta được Frederick Forbes – sĩ quan thuộc Hải đội Tây Phi của Hải quân Hoàng gia Anh, đơn vị được lập ra nhằm thực thi việc bãi bỏ nạn buôn người xuyên Đại Tây Dương – đưa sang Anh.

Sinh năm 1843 tại Òkè-Òdàn, tây nam Nigeria, Bonetta vốn có tên là Àìná. Gia đình cô bị sát hại vào năm 1848 khi thị trấn của họ bị quân đội của Vua Ghezo xứ Dahomey tấn công. Khi đó mới năm tuổi, Bonetta được cho là đã bị bắt giữ bởi agodjié – trung đoàn toàn nữ từng được khắc họa trong bộ phim Hollywood The Woman King – và bị giam tại triều đình Vua Ghezo.

Năm 1850, Forbes đến Dahomey, nay là Benin, để thuyết phục Ghezo ký hiệp ước chống nô lệ. Sứ mệnh thất bại, nhưng Forbes đã xin Ghezo cho phép đưa Bonetta về Anh. Từ đây, Bonetta bước vào một cuộc đời nổi tiếng, trở thành một trong những phụ nữ châu Phi được khắc họa nhiều nhất trong nghệ thuật và được báo chí đưa tin rộng rãi thời bấy giờ. Thế nhưng, cô chưa bao giờ thực sự tự do.

Cuốn sách của Lovejoy mô tả việc trước khi Forbes đưa Bonetta về Anh – đặt cho cô họ của mình và tên con tàu Bonetta – ông đã kiến nghị để cô trở thành “tài sản của hoàng gia”. Điều này đồng nghĩa với việc Bonetta “thực chất bị ràng buộc với Nữ hoàng Victoria cho đến năm 19 tuổi” theo các cấu trúc pháp lý thời hậu bãi nô, như Lovejoy giải thích. Sau đó, Bonetta được gả cho James Pinson Labulo Davies, một thương gia và nhà từ thiện, người mà cô từng viết rằng: “Tôi không cảm thấy một chút tình yêu nào dành cho ông ấy.”

Nghiên cứu của Lovejoy cho website liberatedafricans.org, được phát triển cùng Kartikay Chadha, ghi nhận rằng sau khi bãi nô, hơn 700.000 người châu Phi được “giải phóng” khỏi những kẻ nô dịch đã bị các chính phủ, trong đó có Anh, buộc phải chịu những hợp đồng khế ước kéo dài tới 14 năm “để trả chi phí cho chính sự tự do của họ”. Lovejoy cho rằng Bonetta nằm ở tầng lớp tinh hoa của hệ thống lao động ràng buộc này, “được giáo dục để trở thành một nhà truyền giáo nhằm Kitô giáo hóa châu Phi”. Trong suốt cuộc đời, hình ảnh của cô bị lợi dụng như một biểu tượng của chủ nghĩa đế quốc, cổ xúy cho ý tưởng rằng công cuộc thực dân hóa châu Phi của Anh là một “sứ mệnh khai hóa”.

Lovejoy, thuộc Đại học Colorado Boulder, nhận định: “Hình ảnh của Sarah được sử dụng để phô trương lòng nhân từ của nữ hoàng – vào đúng thời điểm những người châu Phi ‘được giải phóng’ đang bị buộc phải chịu cảnh khế ước.”

Tuy vậy, khi Bonetta tham dự lễ cưới năm 1858 của con gái Nữ hoàng Victoria, Công chúa Hoàng gia, những người theo chủ nghĩa bãi nô ở Mỹ đã coi đó là bằng chứng cho thấy Victoria, khi ấy là người phụ nữ quyền lực nhất thế giới, tin vào sự bình đẳng.

Với Randle, bức tượng bán thân bằng thạch cao của Bonetta do Benedetto Pistrucci – thợ khắc trưởng của Xưởng đúc tiền Hoàng gia – điêu khắc năm 1851, tượng trưng cho “tính hai mặt” của câu chuyện. Randle đã tận mắt nhìn thấy bức tượng vào năm ngoái sau khi Lovejoy lần ra nó trong một bộ sưu tập tư nhân của một gia đình trong quá trình nghiên cứu. Ông chia sẻ: “Ai mà được nhìn thấy cụ tổ của mình trông thế nào khi còn nhỏ, những dấu vết văn hóa trên khuôn mặt cô ấy? Điều đó thật tuyệt vời. Nhưng đồng thời, đó là một bức tượng được tạo ra cho mục đích nhân tướng học, trong một khuôn khổ phân biệt chủng tộc, nơi Bonetta bị coi như một ‘mẫu vật xuất sắc’.”

Randle lần đầu biết về lịch sử gia đình qua cha mình, ông Adekunle Randle, một luật sư đã nghỉ hưu. Gia đình vẫn còn giữ chiếc cốc và đĩa khắc chữ mà Nữ hoàng Victoria trao tặng cho con gái Bonetta, cô Victoria, người nhờ sự giúp đỡ của nữ hoàng đã được học tại trường Cheltenham Ladies’ College.

Cuốn sách của Lovejoy cũng đặt lại những huyền thoại cho rằng Bonetta là một công chúa Yoruba, rằng bản thân cô là con đỡ đầu của Nữ hoàng Victoria, và rằng cô dành phần lớn cuộc đời ở Anh. Theo tác giả, Bonetta là một nhà ngôn ngữ học tài năng, nhạc công, nhà văn du ký, nhà giáo dục và là một phụ nữ nổi bật ở Lagos thế kỷ 19, cho đến khi qua đời vì bệnh lao tại Madeira năm 1880, hưởng dương 37 tuổi.

Randle, 37 tuổi, người vẫn duy trì mối liên hệ của gia đình với Òkè-Òdàn, hoan nghênh những nghiên cứu về Bonetta. “Cuốn sách của Lovejoy có thoải mái với tôi hay không không phải là vấn đề trọng tâm,” ông nói. “Điều quan trọng là mở rộng hiểu biết và cách chúng ta học hỏi từ quá khứ. Nơi thực sự khiến người ta khó chịu là ở chỗ Bonetta là biểu tượng cho điều gì, cô ấy bị sử dụng cho mục đích gì.”

Dù vậy, ông nhấn mạnh: “Sẽ là sai lầm nếu vẽ nên câu chuyện của cô ấy như một bi kịch hoàn toàn. Cụ cố của tôi rất tài năng, can đảm và giữ được phẩm giá qua nghịch cảnh – qua nỗi đau mất gia đình, bị xa rời quê hương, và phải thay đổi như tắc kè để hòa nhập vào một nền văn hóa xa lạ với những gì cô từng biết, cô đã vươn lên. Cô là một ví dụ ban đầu của nước Anh da màu.”