‘Ngừng bắn năng lượng’: Những toan tính đằng sau quan hệ yêu-ghét của ông Trump với dầu Nga

Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa công bố lệnh ‘ngừng bắn năng lượng’ ngay lập tức giữa Nga và Ukraine, chỉ vài ngày sau khi Washington nới lỏng trừng phạt với nhiên liệu Nga nhằm đối phó với giá xăng dầu tăng vọt trong nước và toàn cầu.

Thỏa thuận ngừng bắn được công bố hôm Chủ nhật, đánh dấu một bước chuyển nữa trong cách tiếp cận của Washington với năng lượng Nga, trong bối cảnh chiến sự Iran-Mỹ và các cuộc tấn công gần đây của Ukraine vào cơ sở năng lượng Nga làm gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu và đẩy giá nhiên liệu lên cao. Ông Trump thậm chí đã đề nghị Ukraine không tấn công các cơ sở dầu khí của Nga, bởi Moskva vẫn là nước xuất khẩu dầu diesel lớn.

Giá dầu diesel tăng vọt những tuần gần đây đặc biệt gây sức ép lên đảng Cộng hòa của ông Trump trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Các khảo sát cho thấy người Mỹ đổ lỗi cho chính quyền Trump về giá nhiên liệu leo thang trong bối cảnh cuộc chiến không được ưa chuộng của Mỹ ở Iran.

“Các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu và cơ sở năng lượng đã lấy đi công suất khỏi một thị trường nhiên liệu toàn cầu vốn đã căng thẳng, đẩy chi phí vận tải, nông nghiệp và doanh nghiệp lên cao, và cuối cùng người tiêu dùng phải gánh chịu,” Susannah Streeter, chiến lược gia đầu tư trưởng tại Wealth Club, nói với Al Jazeera, đề cập đến các cuộc tấn công qua lại vào cơ sở năng lượng giữa Ukraine và Nga. “Một lệnh ngừng bắn thực sự có thể giúp bảo vệ nguồn cung và giảm bớt phần nào áp lực đó, đặc biệt khi mùa đông đang đến gần.”

Tuy nhiên, bà cảnh báo còn quá sớm để gọi đây là một “đột phá ngoại giao”, dẫn lời Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy nói rằng lệnh ngừng bắn năng lượng đến với ông như một bất ngờ.

Các quyết định của ông Trump đã vấp phải chỉ trích từ giới chính trị gia Mỹ và các đồng minh châu Âu, những người cảnh báo rằng việc cho phép nhiên liệu Nga quay trở lại thị trường toàn cầu có thể mang lại cho Moskva nguồn thu mới để tài trợ cho cuộc chiến ở Ukraine. Hồi tháng 3, chính quyền Trump đã cấp miễn trừ trừng phạt cho dầu Nga vận chuyển bằng đường biển.

Vậy vì sao ông Trump liên tục thay đổi lập trường về năng lượng Nga, và đằng sau những quyết định mới nhất là gì?

‘Ngừng bắn năng lượng’ mà ông Trump công bố là gì?

Hôm Chủ nhật, ông Trump nói Nga và Ukraine đã đồng ý ngay lập tức ngừng tấn công lẫn nhau vào cơ sở hạ tầng năng lượng.

“Cả hai bên đã đồng ý. Đừng phá vỡ thỏa thuận!” ông viết trên Truth Social, không cung cấp thêm chi tiết.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy nói ông không biết về lệnh ngừng bắn năng lượng, gọi thỏa thuận này là “tin mới với tôi”, nhưng vẫn hoan nghênh tuyên bố. Tuy nhiên, ông cho biết máy bay không người lái Nga vẫn tiếp tục nhắm vào các cơ sở năng lượng Ukraine, gồm một nhà máy điện ở Kharkiv, sau tuyên bố của ông Trump.

“Chúng tôi đang chờ đợi các chi tiết về điều kiện giữa người Mỹ và người Nga, và chờ xem một bước đi cụ thể mà người Mỹ sẵn sàng thực hiện,” ông Zelenskyy nói hôm thứ Hai trong bài phát biểu qua video tại một hội nghị an ninh ở Warsaw. “Lệnh ngừng bắn năng lượng này có thể hoạt động, và có thể trở thành một bước tiến lớn để chấm dứt chiến tranh nếu người Mỹ thực sự vào cuộc ngay bây giờ và đảm bảo người Nga tôn trọng nó.”

Ukraine đã nhiều lần nhắm mục tiêu vào các nhà máy lọc dầu của Nga, lập luận rằng doanh thu năng lượng giúp tài trợ cho cuộc chiến của Moskva. Trong khi đó, Nga đã tấn công cơ sở hạ tầng điện và sưởi của Ukraine suốt bốn năm xung đột.

Học giả Alexey Muriaev kêu gọi thận trọng trước tuyên bố của ông Trump, đặt câu hỏi liệu một thỏa thuận có thực sự đạt được hay không, và nếu có thì gồm những gì.

“Đó có phải là việc tạm dừng tấn công vào các nhà máy lọc dầu? Và nếu đúng như vậy thì tình hình sẽ không thỏa đáng, bởi vì các nhà máy lọc dầu của Ukraine đã bị các cuộc tấn công của Nga đánh sập trước đó,” ông Muraviev, nghiên cứu viên cao cấp về Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược tại Đại học Edith Cowan, nói với Al Jazeera. “Theo nghĩa đó, nó sẽ đồng nghĩa với việc Ukraine đơn phương đình chỉ các hành động chống lại cơ sở lọc dầu của Nga.”

Muriaev cũng liên hệ tuyên bố này với thỏa thuận dầu diesel giữa ông Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin, cho rằng đó có thể là tín hiệu gửi tới ông Zelenskyy.

“Tấn công năng lực lọc dầu của Nga có thể sẽ bị Washington coi là tấn công vào lợi ích kinh tế của Mỹ,” ông nói, đề cập đến thỏa thuận xuất khẩu dầu diesel kéo dài đến tháng 4/2027.

Giá dầu toàn cầu đang ở mức nào?

Các cuộc xung đột đang diễn ra ở Trung Đông và Ukraine tiếp tục gây áp lực lên thị trường dầu toàn cầu.

Hôm thứ Hai, dầu Brent, giá chuẩn quốc tế, giảm còn khoảng 103,04 USD/thùng sau tuyên bố ngừng bắn của ông Trump và thỏa thuận dầu diesel với Nga, trong khi dầu WTI của Mỹ giao dịch ở mức khoảng 90,96 USD. Tuy nhiên, giá vẫn ở mức cao do cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran bắt đầu từ ngày 28/2 và gián đoạn tại eo biển Hormuz, tuyến đường thủy then chốt mà 1/5 nguồn cung dầu thế giới đi qua.

Các cuộc tấn công gần đây của lực lượng Houthi ở Yemen vào cơ sở dầu khí và sân bay của Saudi Arabia, cùng giao tranh quanh Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb, càng gây thêm áp lực lên giá dầu. Các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu dầu diesel, loại nhiên liệu thiết yếu cho ngành nông nghiệp và vận tải đường bộ. Cuộc khủng hoảng đã khiến Nhóm G7 tuần trước đồng ý giải phóng 100 triệu thùng dầu và dầu diesel dự trữ khẩn cấp, sau sức ép từ ông Trump.

Chính quyền Trump đã xoay trở thế nào giữa trừng phạt và nương tay với năng lượng Nga?

Cách tiếp cận của Washington với năng lượng Nga đã thay đổi liên tục kể từ khi Moskva mở chiến dịch quân sự toàn diện vào Ukraine hồi tháng 2/2022.

Dưới thời Tổng thống Joe Biden, Mỹ cấm nhập khẩu dầu và năng lượng Nga vào tháng 3/2022, nhằm cắt nguồn thu tài trợ cho cuộc chiến của Moskva. Nhưng Washington đồng thời ủng hộ mức trần giá dầu của G7 với dầu Nga, được thiết kế để hạn chế thu nhập của Moskva mà không rút quá nhiều nguồn cung khỏi thị trường toàn cầu. Chính quyền Biden cũng chấp nhận việc Ấn Độ tiếp tục mua dầu thô Nga để ngăn giá toàn cầu tăng.

Sau khi trở lại nắm quyền năm ngoái, ông Trump ban đầu tăng cường sức ép lên Moskva. Tháng 8/2025, chính quyền của ông áp thêm thuế với hàng hóa Ấn Độ vì New Delhi mua dầu Nga. Hai tháng sau, Washington trừng phạt các “ông lớn” năng lượng Nga Rosneft và Lukoil, cáo buộc Moskva không theo đuổi nghiêm túc các cuộc đàm phán hòa bình để chấm dứt chiến tranh ở Ukraine.

Tuy nhiên, cách tiếp cận của Washington đã chuyển hướng mạnh trong năm nay. Ngày 5/3, Washington cấp miễn trừ 30 ngày cho Ấn Độ mua dầu Nga đang mắc kẹt trên biển, khi gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz do các cuộc tấn công của Mỹ vào Iran đe dọa nguồn cung toàn cầu. Một tuần sau, chính quyền Trump mở rộng miễn trừ, cho phép các nước trên toàn thế giới mua dầu và sản phẩm dầu mỏ Nga đã bị trừng phạt nhưng đã được xếp lên tàu, với hiệu lực đến ngày 11/4.

Tháng 9, ông Trump kêu gọi Ukraine ngừng tấn công nhà máy lọc dầu Nga, đổ lỗi cho các cuộc tấn công gây thiếu hụt dầu diesel toàn cầu. Ngày 9/10, ông công bố thỏa thuận với Tổng thống Putin để Moskva giải phóng hơn 300.000 tấn dầu diesel ngay lập tức, với thêm 1,5 triệu tấn tiếp theo.

Vì sao ông Trump thường xuyên thay đổi lập trường về dầu Nga?

Lập trường công khai thay đổi của ông Trump về năng lượng Nga phản ánh những áp lực chính trị và kinh tế thường xuyên, và đôi khi mâu thuẫn.

“Ông Trump bị kẹt giữa tham vọng địa chính trị và hệ quả chính trị trong nước của năng lượng đắt đỏ,” Susannah Streeter của Wealth Club nói với Al Jazeera. Bà cho biết Washington đang cố gây sức ép với Moskva về cuộc chiến ở Ukraine, đồng thời cho phép bán nhiên liệu Nga có thể tạo thêm doanh thu cho Điện Kremlin.

“Sự thay đổi có thể mang lại lợi ích chính trị ngắn hạn nếu nguồn cung tăng và giá giảm, nhưng có thể phải trả giá ngoại giao dài hạn,” bà nói, thêm rằng lợi ích dường như còn hạn chế khi chiến tranh Trung Đông tiếp diễn.

Giá dầu diesel của Mỹ đạt mức kỷ lục 6,52 USD/gallon hồi tháng 9, gây áp lực lên ông Trump trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Tuy nhiên, theo học giả Muriev, cần phân biệt phát ngôn công khai của tổng thống Mỹ với hành động của chính quyền ông.

“Tôi không thực sự thấy sự thiếu nhất quán trong cách tiếp cận của ông Trump, bởi ngoài phát ngôn công khai và các bài đăng truyền thông thường xuyên, chính quyền của ông vẫn có cách tiếp cận ổn định hơn,” ông nói với Al Jazeera. Ông chỉ ra các cuộc thảo luận giữa quan chức Nga và Mỹ trong tháng 8 và 9, cho rằng đàm phán về thỏa thuận dầu diesel mới nhất có thể đã bắt đầu từ trước tuyên bố hôm thứ Sáu của ông Trump.

Muriev cho rằng thời điểm công bố có thể mang động cơ chính trị, cho phép ông Trump tuyên bố thắng lợi về giá năng lượng trước bầu cử giữa nhiệm kỳ. Hơn nữa, Moskva cũng có lợi ích trong việc giúp ông Trump duy trì ảnh hưởng chính trị vì chính quyền của ông tỏ ra sẵn sàng đàm phán với Nga hơn cựu Tổng thống Biden. Ông Trump tương đối chấp nhận lập trường của Nga về chiến tranh Ukraine hơn và thậm chí từng đổ lỗi cho ông Zelenskyy vì không chấm dứt được chiến tranh.

“Với ông Putin, đó không chỉ là giành lợi ích kinh tế trước mắt mà còn đạt các mục tiêu chính trị và chiến lược dài hạn,” Muriev nói, đề cập đến các vấn đề khác như Iran, an ninh mạng, hợp tác không gian và kiểm soát vũ khí hạt nhân.

Cuộc khủng hoảng năng lượng cũng tạo ra hệ quả trái chiều cho doanh nghiệp Mỹ. Giá dầu cao có thể thúc đẩy doanh thu của các nhà sản xuất năng lượng Mỹ, nhưng lại làm tăng chi phí hoạt động của các doanh nghiệp phụ thuộc nhiên liệu.

Bà Streeter cho biết dầu diesel rẻ hơn có thể giúp giảm bớt gánh nặng cho các công ty vận tải, nông dân và nhà sản xuất, dù nguồn cung bổ sung từ Nga khó tạo khác biệt đáng kể khi gián đoạn ở Trung Đông vẫn tiếp diễn. Bà cũng cảnh báo việc thay đổi trừng phạt thường xuyên có thể gây bất định cho doanh nghiệp trong các quyết định đầu tư dài hạn và chuỗi cung ứng.

“Nếu trừng phạt được nới lỏng, áp đặt lại hoặc thay đổi trong thời gian ngắn, doanh nghiệp sẽ đối mặt với bất định lớn hơn về nguồn cung, tuân thủ và rủi ro bị đặt nhầm phía trong một cú đảo chính sách,” bà nói.