Không quân, lính nghĩa vụ và sự hậu thuẫn của Trung Quốc: Quân đội Myanmar giành lại thế trận

Các tay súng nổi dậy rời bỏ thị trấn Falam ở Myanmar vào tháng 4 cho biết họ chỉ từ bỏ thị trấn chiến lược gần biên giới Ấn Độ sau khi cạn kiệt đạn dược. Họ đã phải chịu đựng một cuộc tấn công kéo dài sáu tháng của quân đội Myanmar, bao gồm hơn 2.500 cuộc không kích và một cuộc tấn công trên bộ của khoảng 1.000 binh sĩ. Sự thất thủ của thị trấn, nơi từng nằm dưới sự kiểm soát của phe đối lập trong một năm, đánh dấu một chiến thắng chiến lược cho quân đội: Falam là nơi có sân bay duy nhất ở bang Chin và kiểm soát một tuyến đường thương mại tới biên giới Ấn Độ.

Trong vòng vài tuần, ba thị trấn nữa ở Chin đã thất thủ, và đến cuối tháng 5, quân đội tuyên bố kiểm soát toàn bộ khu vực phía bắc của bang.

“Falam đã dạy cho chúng tôi một bài học quan trọng,” Salai William Chin, thành viên của nhóm nổi dậy Chin Brotherhood, nói. “Việc chiếm được một thị trấn và giữ được nó là hai thách thức rất khác nhau,” ông nói, đồng thời lưu ý rằng việc duy trì quyền kiểm soát đòi hỏi nhân lực, hậu cần, hành chính, cũng như “khả năng chịu đựng các cuộc tấn công lặp đi lặp lại, đặc biệt là từ trên không”.

Nhưng ông tuyên bố sẽ tiếp tục chiến đấu. “Tôi sẽ không đo lường thành công chỉ bằng việc chúng tôi có vĩnh viễn giữ được mọi thị trấn hay không,” ông nói với Al Jazeera. “Nơi quân đội có lợi thế đáng kể, đặc biệt là thông qua sức mạnh không quân, chiến tranh cơ động đôi khi có thể hiệu quả hơn. Điều quan trọng là bảo toàn lực lượng, bảo vệ dân thường và duy trì khả năng tiếp tục cuộc đấu tranh.”

‘Cuộc chiến tiêu hao’

Sự rút lui này là một phần của sự đảo ngược lớn hơn. Phe đối lập Myanmar – một liên minh lỏng lẻo gồm các lực lượng dân quân và các tổ chức vũ trang dân tộc chống lại chính quyền quân sự lên nắm quyền sau cuộc đảo chính năm 2021 – đang bị suy yếu. Những thắng lợi trong năm 2023 và 2024, khi các cuộc tấn công phối hợp tước đi hàng chục thị trấn của quân đội, nay đã nhường chỗ cho sự rút lui dần dần khỏi các trung tâm đô thị mà lực lượng nổi dậy đã chiếm giữ.

Các nhà phân tích cho rằng sự thay đổi này được thúc đẩy bởi nhiều yếu tố: chiến dịch gọi nhập ngũ ồ ạt giúp bổ sung hàng chục nghìn binh sĩ vào hàng ngũ quân đội, một chiến dịch không kích tàn khốc giết chết hàng trăm dân thường, và sự hậu thuẫn từ Trung Quốc, nước đã làm trung gian cho các lệnh ngừng bắn giữa quân đội và một số nhóm vũ trang dân tộc hùng mạnh, đồng thời giúp cắt đứt nguồn cung vũ khí cho các nhóm khác.

Tuy nhiên, quân đội khó có thể giành được “những chiến thắng mang tính sinh tử hoặc quyết định về mặt chính trị” trước phe đối lập, Su Mon, nhà phân tích tại dự án Dữ liệu về Địa điểm và Sự kiện Xung đột Vũ trang (ACLED), nhận định. Bà cảnh báo trong một bản ghi chú gần đây rằng đất nước này “đối mặt với một cuộc chiến tiêu hao kéo dài” và một cuộc khủng hoảng nhân đạo ngày càng trầm trọng trong những tháng tới.

Cuộc chiến bắt đầu sau cuộc đảo chính quân sự vào tháng 2 năm 2021, sau khi quân đội đàn áp dã man những người biểu tình không vũ trang, và những người trẻ tuổi đã cầm vũ khí thành lập các lực lượng dân quân gọi là Lực lượng Phòng vệ Nhân dân (PDF). Họ được sự hỗ trợ của các tổ chức vũ trang dân tộc hùng mạnh kiểm soát các vùng biên giới, một số tổ chức đã đấu tranh cho quyền tự trị kể từ khi đất nước thành lập năm 1948. Theo ACLED, số người chết trong cuộc xung đột đã vượt quá 100.000 người, trong khi Liên Hợp Quốc cho biết 3,9 triệu người phải di dời và ước tính một phần ba dân số cần hỗ trợ nhân đạo.

Đầu năm nay, Đại tướng Min Aung Hlaing, người lãnh đạo cuộc đảo chính 2021, đã chủ trì một cuộc bầu cử được kiểm soát chặt chẽ, với các đảng đối lập lớn bị cấm tham gia và việc bỏ phiếu bị coi là bất khả thi hoặc bị tẩy chay trên nhiều vùng của đất nước. Ông tuyên thệ nhậm chức tổng thống vào tháng 4, hoàn tất quá trình chuyển đổi từ tổng tư lệnh sang người đứng đầu một chính phủ trên danh nghĩa dân sự tại Naypyidaw. Min Aung Hlaing hiện nói rằng chính phủ của ông muốn đàm phán hòa bình với các đối thủ vũ trang, kể cả ở Chin. Nhưng giao tranh vẫn tiếp tục.

Chiếm giữ các thị trấn chiến lược

Quân đội đã mở các chiến dịch mới trong năm nay tại các bang Chin, Kachin, Kayin và Rakhine, và theo ISP-Myanmar, một tổ chức tư vấn độc lập, họ đã chiếm lại 22 trong số 101 thị trấn đã mất sau cuộc đảo chính. Con số này tương đương 9% diện tích lãnh thổ đã mất, nhưng các khu vực này nằm ở vị trí chiến lược và bao gồm các hành lang thương mại quan trọng nối các vùng biên giới với miền trung Myanmar, nơi đặt các căn cứ chính của quân đội.

Việc chiếm lại các khu vực này đã phá vỡ “năng lực kinh tế và hậu cần của nhiều nhóm kháng chiến”, theo Su Mon tại ACLED. Và “trong khi quân đội vẫn chưa khôi phục đầy đủ chính quyền của mình tại các khu vực này”, bà viết, “những chiến thắng này đã cản trở hiệu quả sự phối hợp của lực lượng kháng chiến”, và đang đẩy các nhóm đối lập “từ các cuộc tấn công phối hợp quy mô lớn sang chiến tranh du kích phòng thủ”.

Quân đội Myanmar đã ca ngợi những chiến thắng trên chiến trường. Phát biểu tại Bangkok hồi đầu tháng này, Min Aung Hlaing nói rằng Myanmar “đang trên con đường dân chủ và hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn”, trong khi truyền thông nhà nước đăng tải hình ảnh những binh sĩ chiến thắng trở về từ các chiến dịch.

Anthony Davis, một nhà phân tích an ninh tại Bangkok, cho rằng chiến dịch gọi nhập ngũ và sự hỗ trợ của Trung Quốc là những yếu tố then chốt cho quân đội.

Gần 150.000 binh sĩ đã được bổ sung vào hàng ngũ chiến đấu kể từ năm 2024 thông qua chế độ cưỡng bách tòng quân, ông nói, với nhiều người chỉ được huấn luyện sơ sài, nhưng đông đủ để tiến lên. Áp lực từ Trung Quốc đã kéo hai lực lượng đối lập hùng mạnh là Quân đội Liên minh Dân chủ Quốc gia Myanmar và Quân đội Giải phóng Quốc gia Ta’ang ra khỏi cuộc chiến, giúp quân đội có thể điều chuyển binh sĩ đến nơi khác. Bắc Kinh cũng gây áp lực buộc Quân đội Wa liên minh, một trong những nhóm vũ trang dân tộc mạnh nhất Myanmar, ngừng bán vũ khí cho các nhóm đối lập, góp phần gây ra tình trạng thiếu đạn dược trên toàn quốc.

“Không quân không bị thách thức đã cung cấp cho quân đội một lợi thế quan trọng ngay từ đầu cuộc chiến,” Davis nói thêm, cả trong việc tiếp tế lại cho binh sĩ lẫn thực hiện các cuộc tấn công chống lại lực lượng đối lập. Đồng thời, “sự phổ biến nhanh chóng của công nghệ máy bay không người lái trong cả vai trò trinh sát lẫn tấn công, cùng với sự phối hợp chiến trường được cải thiện giữa các lực lượng, đều đã tăng cường năng lực của quân đội”.

Chiến dịch không kích

Gánh nặng đối với dân thường là rất lớn. Dự án Internet Myanmar đếm được 520 cuộc không kích từ tháng 4 đến tháng 6, đánh trúng 87 thị trấn và giết chết ít nhất 314 dân thường, trong đó có 41 trẻ em. Bang Chin bị ảnh hưởng nặng nề nhất với 122 cuộc không kích, tiếp theo là Sagaing với 101 và Rakhine với 98.

Phil Robertson, giám đốc tổ chức Asia Human Rights and Labour Advocates, nói rằng “việc lực lượng kháng chiến không thể đối phó với ưu thế không quân của quân đội” đã làm suy yếu tinh thần của các lực lượng đối lập. “Các cuộc không kích làm mất tinh thần của PDF và các lực lượng kháng chiến khác, đồng thời làm phân tán dân thường vốn ủng hộ lực lượng nổi dậy”, ông nói với Al Jazeera.

Tuy nhiên, các lực lượng chống quân đội vẫn khẳng định cuộc chiến chưa kết thúc. Thinzar Shunlei Yi, một nhà hoạt động sống lưu vong, cho biết các mạng lưới đối lập vẫn đang huấn luyện các nhà tổ chức và xây dựng sự hỗ trợ. “Ngay cả khi đối mặt với tội ác giết người hàng loạt, đối mặt với những vi phạm nghiêm trọng, chúng tôi vẫn có lòng can đảm và sự chính trực để kháng cự và bác bỏ”, cô nói. “Người dân Myanmar giữ vững tinh thần đó, và chúng tôi sẽ tiếp tục tiến lên.”

Tại Chin, Salai William Chin vẫn kiên định. “Chúng tôi có những kế hoạch tiếp theo, nhưng còn quá sớm để nói công khai về chúng”, ông nói. “Tôi sẽ không nói rằng không quân đã định đoạt vĩnh viễn chiến trường. Đó vẫn là một thách thức nghiêm trọng, nhưng chiến tranh luôn tiến hóa, và các lực lượng kháng chiến cũng tiếp tục học hỏi và thích nghi.”