Iran nhắm mục tiêu vào hệ thống 'con thoi' dầu mỏ của Mỹ - UAE qua eo biển Hormuz

Tehran, Iran – Giới chức Iran đã phát tín hiệu rằng họ sẽ tìm cách phá vỡ hệ thống vận chuyển "con thoi" do các nước Arab vận hành với sự hỗ trợ của Mỹ, vốn giúp gia tăng xuất khẩu năng lượng qua eo biển Hormuz trong thời gian diễn ra cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran.

Trong bối cảnh hải quân Mỹ phong tỏa các cảng phía nam Iran và các lệnh trừng phạt ngày càng siết chặt, Tehran tuyên bố sẽ theo đuổi các biện pháp quân sự và ngoại giao nhằm gây sức ép buộc Washington phải đáp ứng các yêu cầu của mình liên quan đến việc mở lại eo biển Hormuz.

Eo biển chiến lược này – nơi khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt toàn cầu đi qua trước khi chiến tranh nổ ra – gần như đã bị đóng cửa với hoạt động vận tải biển sau các cuộc tấn công của Iran kể từ khi Mỹ và Israel không kích Iran ngày 28 tháng 2.

Tuy nhiên, hải quân Mỹ được cho là đã mở một tuyến đường để các quốc gia vùng Vịnh có thể xuất khẩu dầu và các mặt hàng khác trong lúc khủng hoảng năng lượng diễn ra.

Đe dọa trực tiếp

Thư ký Hội đồng An ninh Iran, ông Mohsen Rezaei, đã phản ứng vào tối Chủ nhật, tuyên bố hệ thống con thoi này giờ là mục tiêu rõ ràng của Tehran.

Ông Rezaei cáo buộc Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ, với sự hỗ trợ của quân đội Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), đang sử dụng các tàu nhỏ để chuyển dầu sang các tàu chở dầu lớn hơn. Ông khẳng định Iran đã tấn công 5-6 tàu tham gia hệ thống này mỗi đêm trong nhiều tuần qua.

"Các người đang buôn lậu, nhưng eo biển nằm dưới sự kiểm soát của Iran và chúng tôi quản lý nó", ông Rezaei tuyên bố.

Phát biểu này dường như nhắm vào Tổng thống Mỹ Donald Trump, người đã ca ngợi hoạt động xuất khẩu năng lượng có thời điểm đạt mức trước chiến tranh trong những tuần gần đây.

Ông Rezaei dường như muốn truyền tải thông điệp rằng Iran muốn có quyền kiểm soát lâu dài đối với Hormuz, đồng thời hứa sẽ đáp trả mạnh mẽ nếu cơ sở hạ tầng năng lượng và dân sự của Iran bị tấn công lần nữa.

Những lời đe dọa của ông dường như nhắm vào các quốc gia Arab trong khu vực, với cảnh báo rằng cơ sở hạ tầng số có thể trở thành mục tiêu. Ông Rezaei đe dọa các tuyến cáp, trung tâm dữ liệu và cơ sở trí tuệ nhân tạo liên kết với Mỹ tại UAE và quanh eo biển Hormuz.

Ông Rezaei cũng cáo buộc Saudi Arabia giúp Mỹ vận chuyển dầu vòng qua các hạn chế của Iran. Tuy nhiên, ông không đe dọa tấn công trực tiếp vào Riyadh – quốc gia hiện đang bị lực lượng Houthi thân Tehran tại Yemen nhắm tới.

Hồi đầu tháng 9, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã đe dọa các tàu chở dầu tại cảng và khu neo đậu ở Kuwait và Bahrain, với lý do Mỹ tấn công tàu chở dầu của Iran. Lực lượng này cáo buộc cả hai nước đồng lõa thông qua việc cho lực lượng vũ trang Mỹ đóng quân.

Iran tuyên bố Mỹ đã chấp nhận một số trong bảy điều kiện của Tehran để mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt chiến tranh. Nhưng Tehran khẳng định thỏa thuận chỉ thành hiện thực khi tất cả các yêu cầu của họ được đáp ứng.

Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Crisis Group, nhận định điều này phản ánh đánh giá của Tehran rằng họ không chịu áp lực tức thời nào để đạt thỏa thuận với Mỹ, vì sức ép của họ tại Hormuz có tác động toàn cầu.

"Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu Tehran có đang đánh giá quá cao khả năng duy trì sức ép này hay không, khi chi phí kinh tế của cuộc đối đầu đối với chính Iran ngày càng tăng", ông Azizi viết trên X.

Hệ thống vận chuyển

Hệ thống này bao gồm các tàu chở dầu thô siêu lớn (VLCC) và tàu nhỏ hơn phối hợp với quân đội Mỹ để bốc dầu thô tại các cảng Arab và sử dụng hành lang phía nam gần bờ biển Oman để ra khỏi eo biển.

Các tàu thường tắt thiết bị phát tín hiệu và di chuyển vào ban đêm để giảm thiểu nguy cơ bị Iran nhắm tới. Sau khi chuyển dầu giữa các tàu tại vịnh Oman, một số tàu con thoi quay lại để bốc thêm hàng.

Nhiều tàu đã bị nhắm mục tiêu trong đêm Chủ nhật sang thứ Hai, bao gồm hai tàu chở dầu đang rời cảng và một tàu neo đậu gần thành phố cảng Sohar của Oman, nơi được cho là đang diễn ra hoạt động chuyển dầu giữa các tàu.

Các tàu khác cũng bị tấn công bằng đạn pháo vào tuần trước, cho thấy các cuộc tấn công đã vượt ra ngoài eo biển Hormuz để nhắm vào hệ thống con thoi.

IRGC cũng ngày càng đẩy mạnh thông điệp rằng thủy lôi, được cho là đã được cài đặt khắp eo biển Hormuz từ đầu cuộc chiến, gây ra mối đe dọa nghiêm trọng đối với các tàu cố gắng đi qua mà không phối hợp với Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư của Iran.

IRGC cho biết ba tàu chở dầu đã bị hư hại nặng trong cuối tuần sau khi trúng thủy lôi. Lực lượng này cũng công bố video một con tàu bốc cháy được cho là trúng thủy lôi, dù đoạn phim dường như không cho thấy thủy lôi phát nổ.

"Tác động dây chuyền"

Hệ thống con thoi đã mang lại cho các công ty dầu khí quốc gia Arab một lối thoát khỏi Hormuz qua hành lang phía nam gần Oman.

Bà Michelle Wiese Bockmann, chuyên gia phân tích tình báo hàng hải cấp cao tại Windward có trụ sở tại London, cho biết hệ thống này đã tỏ ra rất hiệu quả.

"Theo luật hàng hải quốc tế, vốn điều chỉnh 11 tỷ tấn thương mại đường biển mỗi năm, các tàu có quyền được gọi là quyền quá cảnh", bà Bockmann nói với Al Jazeera. "Vậy nên, Oman đã cho phép các tàu đi qua theo luật hàng hải quốc tế, nhưng họ có sự hỗ trợ của quân đội Mỹ."

Tehran tuyên bố hoạt động vận tải biển sẽ bị gián đoạn chừng nào Mỹ còn duy trì phong tỏa hải quân bóp nghẹt Iran, đồng thời đẩy mạnh nỗ lực ngăn cản các quốc gia Arab xuất khẩu dầu. Ít nhất 15 tàu được cho là đã bị nhắm mục tiêu trong tháng 10 tính đến nay, theo Windward.

"Tuyến đường càng hiệu quả trong việc tạo thuận lợi vận chuyển dầu và khí đốt, Iran càng ít đòn bẩy tại Hormuz, và chúng ta càng thấy nhiều cuộc tấn công vào các tàu sử dụng hành lang phía nam", bà Bockmann nói.

Dữ liệu của Windward cho thấy 31 tàu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày trong tuần cuối tháng 9. Con số này thấp hơn đáng kể so với 138 tàu trước chiến tranh.

87% trong số 45 tàu bị Iran nhắm mục tiêu trong quý ba năm 2026 là tàu chở dầu.

Khoảng 47% thuộc các đội tàu vận tải quốc gia của các công ty năng lượng Arab vùng Vịnh, Windward lưu ý, và 93% các cuộc tấn công diễn ra tại eo biển Hormuz. Hầu hết các cuộc tấn công nhắm vào tàu đi qua hành lang phía nam với thiết bị phát tín hiệu tắt.

Những cuộc tấn công này đã góp phần làm chi phí vận tải tăng vọt. Chi phí vận tải chiếm 25-30% giá dầu thô vùng Vịnh, so với chỉ 1-3% trước chiến tranh, theo Windward. Các công ty dầu khí quốc gia đã phải đưa ra mức giảm giá tới 35 USD/thùng so với giá bán chính thức.

Nguyên nhân chính của mức tăng là tình trạng thiếu tàu chở dầu sẵn sàng thực hiện hành trình nguy hiểm. Khoảng 15-20% tàu chở dầu thô siêu lớn (VLCC) bị mắc kẹt với hệ thống logistics kém hiệu quả dựa vào chuyển tải con thoi, phức tạp thêm bởi các cuộc tấn công leo thang và rủi ro tại các cảng bốc hàng và khu neo đậu.

"Điều này đang gây ra những tác động dây chuyền đối với tất cả các loại tàu về chi phí vận tải và giá trị trên toàn thế giới", bà Bockmann nói.