Iran đề xuất làm trung gian đàm phán giữa Ả Rập Xê Út và Houthi ở Yemen

Iran đã đề nghị làm trung gian cho các cuộc đàm phán giữa Ả Rập Xê Út và nhóm Houthi ở Yemen, sau một loạt vụ tấn công gây thương vong nhằm vào vương quốc này, làm dấy lên câu hỏi về toan tính ngoại giao của Tehran trong bối cảnh giao tranh leo thang khắp khu vực.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã điện đàm với người đồng cấp Ả Rập Xê Út, Thái tử Faisal bin Farhan Al Saud, vào Chủ nhật, trong lần liên lạc đầu tiên được công bố công khai kể từ khi lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào Ả Rập Xê Út.

Động thái ngoại giao này diễn ra sau các cuộc không kích vào sân bay quốc tế Riyadh cuối tuần qua khiến 14 người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương, trong khi các lực lượng được Ả Rập Xê Út hậu thuẫn tiếp tục chiến dịch tấn công nhằm vào Houthi, còn gọi là Ansar Allah, tại Yemen.

Các cuộc đàm phán cũng diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến rộng lớn hơn giữa Mỹ – Israel và Iran, khi Tehran có thể đang tìm cách tránh bị kéo vào một cuộc đối đầu mới.

“Tehran là đồng minh của Ansar Allah và có ảnh hưởng với phong trào này, dù không kiểm soát các quyết định của họ”, bà Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Washington, DC, nói với Al Jazeera.

“Bằng việc đề nghị làm trung gian cho đàm phán với Riyadh, Iran đang định vị mình là một bên không thể thiếu trong một giải pháp khu vực rộng lớn hơn.”

Vậy giữa Riyadh và Tehran đang có những trao đổi nào, và vì sao Iran lại đề nghị làm trung gian cho đàm phán?

Iran và Ả Rập Xê Út đã trao đổi những gì?

Theo hãng thông tấn nhà nước Ả Rập Xê Út, hai ngoại trưởng đã thảo luận về tình hình leo thang gần đây trong khu vực và các nỗ lực giảm căng thẳng. Bộ Ngoại giao Iran cũng xác nhận diễn biến này.

Sau các cuộc thảo luận, ông Araghchi hôm Chủ nhật cảnh báo việc theo đuổi một giải pháp quân sự cho xung đột, đồng thời đề nghị Tehran hỗ trợ thúc đẩy đối thoại giữa Ả Rập Xê Út và Yemen.

“Việc khăng khăng theo đuổi cách tiếp cận quân sự và xem nhẹ một giải pháp chính trị chỉ càng làm tình hình thêm phức tạp”, ông Araghchi nói, theo Bộ Ngoại giao Iran.

Hôm thứ Hai, người phát ngôn bộ này, ông Esmaeil Baghaei, nhắc lại sự sẵn sàng hòa giải của Tehran, nói rằng Iran hết sức quan ngại trước các diễn biến tại Bán đảo Ả Rập.

“Chúng tôi tuyệt đối không muốn thù địch và chiến tranh tiếp diễn giữa hai quốc gia Hồi giáo”, ông Baghaei nói, kêu gọi đối thoại để giải quyết xung đột.

Lập trường của Iran về cuộc chiến ở Yemen là gì?

Iran đã nhiều lần kêu gọi một giải pháp ngoại giao cho xung đột tại Yemen và nói rằng nước này ủng hộ giải pháp chính trị thay vì tiếp tục hành động quân sự.

Tehran hậu thuẫn Houthi, lực lượng đang kiểm soát thủ đô Sanaa của Yemen và một số khu vực khác của đất nước.

Nhóm vũ trang này là một phần của “trục kháng chiến” do Iran dẫn dắt, trong đó còn có Hezbollah của Lebanon và các nhóm vũ trang ở Iraq.

Trong khi đó, Ả Rập Xê Út đã dẫn đầu một liên quân quân sự hỗ trợ chính phủ Yemen được quốc tế công nhận kể từ năm 2015.

Ông Baghaei hôm thứ Hai nói xung đột phục vụ lợi ích của Israel, đồng thời cho rằng một giải pháp thương lượng là lựa chọn tốt hơn so với giao tranh tiếp diễn.

Diễn biến mới nhất trong giao tranh ở Yemen là gì?

Giao tranh đã leo thang ở Yemen sau khi lực lượng của chính phủ được quốc tế công nhận công bố Chiến dịch Bình minh Yemen vào ngày 4 tháng 10 nhằm đảo ngược các lợi ích lãnh thổ gần đây của Houthi, bao gồm cả thủ đô Sanaa.

Các lực lượng chính phủ, được Riyadh hậu thuẫn, đã báo cáo những tiến triển gần eo biển chiến lược Bab al-Mandeb, một tuyến vận tải biển quốc tế quan trọng. Tuy nhiên, các tuyên bố chiến trường đối lập vẫn khó được kiểm chứng độc lập.

Houthi đã đáp trả bằng các cuộc tấn công tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào sân bay, cơ sở hạ tầng năng lượng và các mục tiêu khác của Ả Rập Xê Út.

Hai cuộc tấn công vào sân bay quốc tế King Khalid của Riyadh hôm thứ Bảy và Chủ nhật đã khiến 14 người thiệt mạng và hơn 300 người bị thương. Số nạn nhân bao gồm công dân nước ngoài từ Bangladesh, Pakistan và Palestine.

Bạo lực leo thang cũng làm gián đoạn các chuyến bay thương mại, hoạt động kinh doanh và trường học ở Riyadh, cho thấy hậu quả kinh tế và dân sự ngày càng lớn của cuộc xung đột.

Đặc phái viên Liên hợp quốc về Yemen Hans Grundberg hôm thứ Sáu cảnh báo Yemen đã quay trở lại “chiến tranh toàn diện”, với dân thường là những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Vì sao Iran sẵn sàng làm trung gian giữa Ả Rập Xê Út và Houthi?

Đề nghị của Iran về việc làm trung gian giữa Riyadh và Houthi có thể là nỗ lực nhằm củng cố vị thế ngoại giao của Tehran và đạt được một thỏa thuận khu vực rộng lớn hơn, vượt ra ngoài Yemen.

“Tôi cho rằng Iran đang cố biến Yemen từ một gánh nặng quân sự thành một tài sản ngoại giao”, ông Andreas Krieg, chuyên gia phân tích an ninh Trung Đông tại King’s College London, nói với Al Jazeera.

Ông cho rằng Tehran nhận thức được rằng Ả Rập Xê Út đang gặp khó khăn trong việc đảo ngược các lợi ích lãnh thổ của Houthi, đặc biệt quanh Taiz và Bab al-Mandeb, bất chấp việc tăng cường chiến dịch quân sự.

“Đề nghị của ông Araghchi là nỗ lực định vị Iran như một phần của giải pháp cho một cuộc khủng hoảng mà chính họ cũng góp phần duy trì vấn đề”, ông Krieg nói.

Trong khi đó, chuyên gia Mortazavi cho rằng động thái ngoại giao của Iran là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm liên kết các cuộc xung đột đang diễn ra khắp khu vực.

“Mục tiêu chính trị lớn hơn là một thỏa thuận không xâm lược không chính thức giữa Iran và các đồng minh ở một bên, với Mỹ và các đối tác khu vực ở bên kia”, bà nói.

Theo bà, một thỏa thuận như vậy sẽ đòi hỏi chấm dứt thù địch trên nhiều mặt trận, bao gồm Yemen và Lebanon, thay vì một giải pháp chỉ giới hạn trong xung đột Mỹ – Iran.

Hơn nữa, học giả Krieg cho rằng các cuộc thảo luận cũng có một “chiều kích Ả Rập Xê Út” quan trọng.

“Riyadh ngày càng không thoải mái với sự phụ thuộc vào Washington, thất vọng vì Mỹ hạn chế sẵn sàng can thiệp vào Yemen và không muốn lại phụ thuộc vào UAE”, ông nói.

“Iran nhìn thấy cơ hội để chứng minh rằng việc tiếp cận Tehran có thể mang lại điều mà các quan hệ đối tác an ninh truyền thống của Ả Rập Xê Út đã gặp khó khăn trong việc cung cấp.”

Các nhà phân tích cũng lưu ý tới những tính toán kinh tế. Iran đang chịu áp lực đáng kể từ lệnh phong tỏa của Mỹ, trong khi các nước vùng Vịnh đang dần khôi phục xuất khẩu năng lượng về mức trước chiến tranh bất chấp các gián đoạn từ phía Iran.

“Việc đề nghị Riyadh một lối thoát khỏi Yemen có thể cho Iran đòn bẩy vượt xa chiến trường Yemen, đặc biệt trong các cuộc đàm phán về Hormuz, giảm trừng phạt và kiến trúc an ninh khu vực rộng lớn hơn”, ông Krieg nói.

Tuy nhiên, ông Krieg cảnh báo không nên đánh giá quá cao ảnh hưởng của Iran đối với Houthi, lực lượng có tham vọng và yêu sách chính trị riêng.

“Ansar Allah không đơn thuần là một lực lượng ủy nhiệm của Iran đang chờ chỉ thị”, ông Krieg nói. “Ban lãnh đạo của họ có tham vọng chính trị riêng, ngày càng tự nhìn nhận là một tác nhân quân sự khu vực và tin rằng các lợi ích lãnh thổ gần đây đã củng cố vị thế đàm phán của họ. Iran có thể thúc đẩy đàm phán và có khả năng ảnh hưởng tới mức độ leo thang, nhưng không thể chỉ ra lệnh cho Houthi từ bỏ các lợi ích quanh Mocha hay Bab al-Mandeb.”

Theo bà Mortazavi, thông điệp rộng hơn là an ninh khu vực không thể được giải quyết một cách tách biệt.

“Suy cho cùng, thông điệp của Tehran là an ninh khu vực không thể bị chia cắt”, bà nói. “Ả Rập Xê Út không thể có được an ninh trong khi bị tấn công, trong lúc Iran và các đồng minh vẫn chịu áp lực quân sự và kinh tế.”