Hai nhóm khủng bố ISWAP và Boko Haram đang tái định hình khu vực hồ Chad

Abuja, Nigeria – Việc lực lượng Mỹ và Nigeria tiêu diệt Abu-Bilal al-Minuki, phó thủ lĩnh của tổ chức Nhà nước Hồi giáo (ISIS), được xem là một thành tựu đáng chú ý trong “chống khủng bố”. Tuy nhiên, đối với các nhà phân tích theo dõi lưu vực hồ Chad, sự kiện này càng cho thấy tình trạng mất an ninh phức tạp và dai dẳng tại khu vực.

Al-Minuki, một công dân Nigeria đến từ bang Borno, đã hoạt động từ một khu phức hợp gần hồ Chad – trung tâm của một trong những khu vực có nhiều nhóm vũ trang hoạt động tích cực nhất thế giới.

Việc hắn chọn đông bắc Nigeria làm căn cứ cho thấy điều kiện thúc đẩy làn sóng bạo lực mới của cả hai nhánh: ISWAP (Nhà nước Hồi giáo ở Tây Phi) và đối thủ của nó là JAS (Jama'at Ahl al-Sunna li al-Da'wa wa al-Jihad), thường được gọi là Boko Haram.

Đáng chú ý không kém là sự trỗi dậy song song của Boko Haram, nhóm đã âm thầm tái thiết trong khi các lực lượng an ninh tập trung vào ISWAP mạnh hơn.

“Trong khi các lực lượng khu vực tập trung đối phó các mối đe dọa từ ISWAP, một phần do khả năng sử dụng máy bay không người lái tiên tiến của nhóm này, Boko Haram dường như đã tận dụng sự thiếu chú ý đến đối thủ của mình để tập hợp lại,” Nimi Princewill, chuyên gia an ninh tại Sahel, nói với Al Jazeera. “Điều này dường như cho phép cả hai phe xây dựng lại sức mạnh và tiến hành các cuộc tấn công mới trong khu vực.”

Biên giới, quản trị yếu kém và sự gia tăng bạo lực

Ngoài các chiến thuật tức thời của Boko Haram và ISWAP, sự trỗi dậy của bạo lực ở lưu vực hồ Chad cũng nhấn mạnh những thách thức khu vực rộng lớn hơn về phối hợp và chia sẻ thông tin tình báo giữa các quốc gia bị ảnh hưởng.

“Mặc dù Mali và Nigeria không có chung biên giới, nhưng vùng Sahel rộng lớn nằm giữa hai nước có nhiều đường biên giới lỏng lẻo cho phép các phần tử thánh chiến và vũ khí của chúng di chuyển. Tình hình ở Mali đã biến Sahel thành một môi trường dễ dãi hơn cho các nhóm vũ trang, làm gia tăng rủi ro đối với Nigeria thông qua các hiệu ứng lan tỏa,” Kabir Amadu, giám đốc điều hành của Beacon Security and Intelligence Limited tại Nigeria, cho biết.

Trong khi đó, những nỗ lực của Nigeria, Cameroon, Chad và Niger nhằm hài hòa các hoạt động quân sự thường xuyên bị cản trở bởi các nút thắt hậu cần, cơ cấu chỉ huy khác biệt và phân bổ nguồn lực không đồng đều, tạo điều kiện cho các nhóm vũ trang khai thác các lỗ hổng dọc biên giới.

Các cộng đồng địa phương phải đối mặt với áp lực kép từ mất an ninh và thiếu thốn nhân đạo, thường phải dựa vào các mạng lưới phi chính thức để bảo vệ và sinh tồn, điều này vô tình tạo ra nơi ẩn náu hoặc hành lang di chuyển cho các tay súng. Các tổ chức nhân đạo báo cáo rằng dân thường ngày càng bị mắc kẹt trong các chu kỳ di dời và tuyển mộ cưỡng bức.

Ở một số khu vực, sự sợ hãi, mất lòng tin và các cấu trúc quyền lực truyền thống suy yếu khiến cộng đồng dễ bị ép buộc hoặc ảnh hưởng bởi các nhóm vũ trang. Các yếu tố kinh tế dường như cũng đóng vai trò đáng kể trong sự trỗi dậy của cả hai nhóm. Việc kiểm soát các đảo trên hồ Chad có thể mang lại quyền lực đối với các tuyến thu thuế, hành lang buôn lậu và khai thác tài nguyên.

Cơ chế bạo lực

Sự kết hợp giữa hoạt động vũ trang và tội phạm hình sự này dường như giúp các nhóm duy trì sức mạnh. Boko Haram pha trộn hoạt động ý thức hệ và tội phạm, bao gồm cướp và bắt cóc, để gây quỹ và thu hút giới trẻ thất vọng. Tuyển mộ bị ảnh hưởng bởi điều kiện kinh tế xã hội mong manh, bao gồm nghèo đói và thất nghiệp cao, chứ không chỉ ý thức hệ.

Sự thiếu sót của các chương trình tái hòa nhập cũng được cho là góp phần gây ra vấn đề, khi các cựu chiến binh tái gia nhập Boko Haram sau khi đối mặt với triển vọng cuộc sống hạn chế. Nghiên cứu của ISS cho thấy các cựu thành viên ISWAP, những người sẽ bị xử tử nếu đào ngũ, đã gia nhập cánh Ghazwah của Boko Haram ở Borno, nổi tiếng với các hoạt động cướp và đòi tiền chuộc.

Ngoài các yếu tố tài chính và hoạt động, các nhóm khai thác những khoảng trống trong quản trị địa phương và sự hiện diện an ninh để củng cố ảnh hưởng. Các cộng đồng xa xôi thường xuyên trải qua việc thực thi pháp luật không nhất quán, dịch vụ nhà nước hạn chế và giám sát hành chính yếu kém.

“ISWAP và Boko Haram đã hoạt động trở lại ở lưu vực hồ Chad vì ba lý do chính: khả năng phục hồi và thích ứng với chiến thuật của quân đội Nigeria; nền kinh tế bạo lực sinh lợi duy trì tài trợ và nhân lực; và khả năng hạn chế của nhà nước Nigeria trong việc thiết lập sự hiện diện lâu dài và hợp pháp trong khu vực,” Chris Ogunmodede, nhà phân tích chính trị Nigeria, nói với Al Jazeera.

Vượt ra ngoài phạm vi quân sự

Nhiều yếu tố thúc đẩy các cuộc tấn công vũ trang ở lưu vực hồ Chad khó có thể được giải quyết chỉ bằng các hoạt động quân sự. Các điều kiện mang lại cho ISWAP và Boko Haram cơ sở tuyển mộ, hỗ trợ hậu cần và tính hợp pháp xã hội ở một số cộng đồng có thể bắt nguồn từ nhiều thập kỷ nghèo đói, di dời, khoảng trống quản trị và loại trừ chính trị.

Dữ liệu từ Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA) cho thấy khu vực này có 2,9 triệu người di tản trong nước, trong đó 2,3 triệu người ở Nigeria. Bạo lực đã buộc 1.827 trường học phải đóng cửa trên toàn lưu vực hồ Chad, trong khi các hoạt động nhân đạo chỉ nhận được 19% kinh phí cần thiết cho năm 2025.

“Sự trỗi dậy gần đây của ISWAP và Boko Haram không chỉ phản ánh một thất bại quân sự, mà còn là một khoảng trống quản trị ngày càng sâu sắc trên khắp lưu vực hồ Chad,” Abiola Sadiq, một nhà tư vấn an ninh, cho biết.

Lưu vực hồ Chad tiếp tục phải đối mặt với các cuộc khủng hoảng chồng chéo: hàng triệu người phải di tản, trường học đóng cửa và viện trợ nhân đạo không đủ. Các nhóm vũ trang khai thác các khoảng trống địa lý và hành chính để mở rộng hoạt động, trong khi hợp tác an ninh khu vực gặp khó khăn trong việc theo kịp khả năng thích ứng của chúng.

“Mặc dù việc tiêu diệt thủ lĩnh ISIL Abu-Bilal al-Minuki có thể phá vỡ tạm thời cơ cấu chỉ huy, nhưng nó cũng có khả năng kích hoạt bạo lực trả đũa khi các phe thánh chiến đối thủ cạnh tranh về sự phù hợp, tính hợp pháp và ảnh hưởng lãnh thổ,” Sadiq nói.

Trong những tuần sau cuộc tấn công, các báo cáo tình báo ghi nhận sự gia tăng các cuộc tấn công quy mô nhỏ và đột kích xuyên biên giới, cho thấy sự phân mảnh hoạt động không làm giảm khả năng phối hợp tấn công của các nhóm. Dân thường tiếp tục đối mặt với hạn chế di chuyển và nguy cơ tuyển mộ, tống tiền và di dời gia tăng.

“Với cuộc tổng tuyển cử Nigeria năm 2027 đang đến gần, các nhóm này rất có thể sẽ tăng cường các hoạt động, có khả năng mở rộng các cuộc tấn công ra ngoài các thành trì truyền thống của chúng ở lưu vực hồ Chad và đông bắc Nigeria,” Sadiq kết luận.