Cực hữu Vox trỗi dậy khi khủng hoảng đe dọa Thủ tướng Sanchez

Madrid, Tây Ban Nha – "Điều tôi thực sự ghét ở [Thủ tướng Pedro] Sanchez là việc ông ấy quá hào hứng cho phép thêm người nhập cư vào đất nước chúng ta," Alberto Munoz, người đeo vòng tay đỏ-vàng của những người ủng hộ đảng Vox, nói.

Chàng lập trình viên 24 tuổi đến từ Barcelona này nằm trong nhóm thanh niên Tây Ban Nha ngày càng đông, bị hút về phía đảng cực hữu, bài nhập cư. Tám năm trước, Vox chỉ là một đảng nhỏ bé bên lề chính trường Tây Ban Nha. Nhưng các cuộc thăm dò cho thấy đảng này đang tiến gần đến quyền lực khi Tây Ban Nha bước vào cuộc bầu cử sớm ngày 29/11.

Để đạt đa số nghị viện, cần 176 ghế. Theo một khảo sát gần đây của tờ El Pais – nhật báo trung tả hàng đầu – đảng Nhân dân (PP) bảo thủ cùng Vox, với mức ủng hộ dự kiến tăng gấp đôi so với cuộc bầu cử năm 2023, sẽ giành được 198 ghế. Nếu PP thành lập liên minh với Vox, đây sẽ là lần đầu tiên phe cứng rắn cánh hữu trở lại nắm quyền ở Tây Ban Nha kể từ khi Francisco Franco qua đời năm 1975.

Trong cuộc bầu cử gần nhất năm 2023, PP thắng nhiều phiếu nhất nhưng không đủ để cầm quyền một mình và đã không liên minh với Vox. Thay vào đó, Sanchez của đảng Công nhân Xã hội chủ nghĩa đã thành lập chính phủ với sự hỗ trợ của đảng dân tộc chủ nghĩa Catalunya Cùng nhau vì Catalunya.

Kể từ đó, PP đã thành lập bốn chính quyền vùng cùng Vox, và hai đảng chia sẻ quyền lực tại khoảng 100 hội đồng. Một liên minh giữa họ lúc này nhiều khả năng sẽ khiến Sanchez thất bại.

"Có hy vọng cho Tây Ban Nha với cuộc bầu cử này. Chúng tôi sẽ chiến đấu vì chiến thắng và để thuyết phục người Tây Ban Nha rằng chúng tôi xứng đáng được bỏ phiếu," Jose Antonio Fuster, phát ngôn viên toàn quốc của Vox, nói với Al Jazeera. "Nhưng PP không thể mắc sai lầm như năm 2023 và phải không chia bộ ngành trước khi chúng ta thắng."

Đảng của Sanchez được dự báo thắng 112 ghế vào tháng 11, giảm từ 121 ghế ba năm trước. Nếu phe Xã hội chủ nghĩa thất bại, điều đó sẽ đánh dấu sự kết thúc của một trong những chính phủ cánh tả cuối cùng còn lại ở châu Âu, sau những bước tiến của phe cực hữu tại Pháp, Đức, Ý, Áo và Phần Lan khi chủ nghĩa dân túy lan rộng khắp lục địa.

Steven Forti, chuyên gia về phe cực hữu giảng dạy lịch sử đương đại tại Đại học Tự trị Barcelona, nhận định giống như các đảng cực hữu khác ở châu Âu và Mỹ Latinh, Vox giữ khoảng cách với chế độ độc tài Franco. Santiago Abascal, lãnh đạo Vox, từng nói trước nghị viện Tây Ban Nha rằng chính phủ của Sanchez là "tồi tệ nhất trong 80 năm qua" – ngụ ý chế độ độc tài Franco còn tốt hơn.

"Đó là chính trị huýt sáo – bạn không đề cập rõ ràng đến chế độ độc tài. Vox giống các đảng cực hữu khác ở điểm đó," Forti nói với Al Jazeera. "Giới trẻ bị Vox hút bởi cảm giác nổi loạn chống lại các đảng đã thành danh, chủ nghĩa dân tộc và tâm lý bài nhập cư. Nếu các cuộc thăm dò đúng, họ sẽ nắm quyền cùng PP, nhưng điều quan trọng là họ kiểm soát những bộ ngành nào."

Vox là đảng duy nhất gia tăng đáng kể mức ủng hộ. Một khảo sát cho RTVE, đài truyền hình nhà nước, dự báo đảng cực hữu này sẽ tăng số ghế trong nghị viện từ 33 lên 65, đồng thời cho thấy ủng hộ dành cho PP không tăng và mọi đảng cánh tả đều mất phiếu.

Antonio Alonso, giảng viên quan hệ quốc tế tại Đại học CEU San Pablo ở Madrid, cho rằng các đảng cánh hữu ổn định hơn đối thủ bị chia rẽ nghiêm trọng của họ. "Điều then chốt là phe cực tả bị chia thành quá nhiều nhóm khác nhau và sẽ khó huy động họ thành một mặt trận thống nhất. Trong khi đó, cánh hữu với PP và Vox lại thống nhất hơn," ông nói với Al Jazeera.

Alberto Nunez Feijoo, lãnh đạo PP, dự định khai thác sự giận dữ của cử tri trước các bê bối tham nhũng liên quan đến Sanchez. "Đây là cuộc bầu cử giữa tham nhũng và sự chính trực, giữa suy tàn và thịnh vượng, giữa một chính phủ chỉ mong tồn tại và một đất nước đang nghĩ về tương lai của mình," ông nói với phóng viên sau khi Sanchez công bố bầu cử sớm. Ông cũng cam kết xây 200.000 nhà mỗi năm và cắt giảm thuế.

Được thúc đẩy bởi cuộc khủng hoảng nhà ở khiến hàng chục nghìn người biểu tình khắp Tây Ban Nha, Sanchez đã kêu gọi bầu cử như một canh bạc táo bạo nhằm tập hợp ủng hộ và làm đảo lộn các cuộc thăm dò. Việc cụ bà Maria del Carmen Abascal, 87 tuổi, bị trục xuất khỏi căn hộ ở Madrid nơi bà sống suốt bảy thập kỷ, đã làm dư luận phẫn nộ và thúc đẩy các nhà hoạt động cắm trại ở trung tâm Madrid và nhiều thành phố khác. Được cả nước biết đến với tên Maricarmen, bà qua đời trong tháng này sau các cuộc biểu tình.

Khi hai dự luật của chính phủ nhằm bảo vệ những người như bà Abascal bị nghị viện bác bỏ, các cuộc biểu tình lớn đã nổ ra, và Sanchez quyết định tận dụng làn sóng giận dữ này để kêu gọi bầu cử. Giới quan sát cho rằng Sanchez hy vọng cảm xúc mạnh mẽ về khủng hoảng nhà ở có thể lấn át sự giận dữ về các bê bối tham nhũng liên quan đến người thân trong gia đình ông, việc xử lý được cho là sai lầm trong cuộc khủng hoảng nhập cư ở Ceuta và lệnh ân xá cho những người ly khai Catalunya lãnh đạo nỗ lực độc lập bất thành năm 2017.

Hai biện pháp nhà ở bị đánh bại nhằm bảo vệ người thuê khỏi bị trục xuất sau đó đã được chính phủ tạm quyền thông qua. "Chúng bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất và, theo một cách nào đó, bắt đầu lập lại trật tự cho một thị trường hiện đang rối loạn sâu sắc, không vận hành theo logic cung cầu vì đầu cơ tràn lan," Sanchez nói với phóng viên.

Tuy nhiên, dù Sanchez nổi tiếng là nhà vận động chính trị khéo léo, canh bạc này có thể không đủ. Ngay cả trước khi Sanchez công bố bầu cử, đảng Xã hội chủ nghĩa đã bị dẫn trước trong gần như mọi cuộc thăm dò suốt nhiều tháng, với hầu hết cử tri nói sẽ ủng hộ PP và Vox.