Chiến trường Sudan: Quân đội thắng lợi, RSF đào ngũ và bước đi chính trị của tướng al-Burhan

Cuộc nội chiến ở Sudan đang xuất hiện những dấu hiệu thay đổi cục diện. Lực lượng vũ trang Sudan (SAF) liên tiếp giành thắng lợi tại bang Bắc Kordofan, lực lượng bán quân sự Rapid Support Forces (RSF) phải đối mặt với làn sóng đào ngũ mới, trong khi Tổng tư lệnh quân đội kiêm Chủ tịch Hội đồng Chủ quyền chuyển tiếp, tướng Abdel Fattah al-Burhan, vừa mở một kênh chính trị vừa khẳng định chiến dịch quân sự vẫn tiếp tục.

Những bước tiến của quân đội đang gây sức ép lên các tuyến tiếp tế của RSF; các vụ đào ngũ đặt ra câu hỏi về sự gắn kết nội bộ của lực lượng này; còn tướng al-Burhan đang tìm cách định hình một tiến trình chính trị từ vị thế được củng cố nhờ diễn biến trên chiến trường. Tuy nhiên, mặt trận tổng thể vẫn còn nhiều khu vực giao tranh ác liệt. Sự kết hợp giữa áp lực quân sự, đào ngũ và tiếp cận chính trị cho thấy một bước ngoặt quan trọng: diễn biến chiến trường có thể đang bắt đầu tác động đến cán cân chính trị.

Quân đội giành được gì?

Thắng lợi rõ ràng nhất trong thời gian gần đây là tại Bắc Kordofan, bang nằm ở trung tâm Sudan, kết nối thủ đô Khartoum với các khu vực phía Tây đất nước.

Cuối tháng 7, quân đội tuyên bố đã giành lại Bara, Jabra al-Sheikh và Umm Sayala cùng nhiều vị trí khác trong bang. Hãng tin Al Jazeera đưa tin những bước tiến này cũng giúp bảo vệ tuyến đường Xuất khẩu quốc gia, tuyến giao thông trọng yếu nối Khartoum qua Omdurman với el-Obeid, thủ phủ Bắc Kordofan.

Những thắng lợi này chưa đồng nghĩa với việc kiểm soát toàn bộ khu vực Kordofan, nhưng có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ giành được. Việc kiểm soát tuyến đường Xuất khẩu giúp quân đội củng cố vị thế ở Bắc Kordofan và gia tăng sức ép lên các tuyến tiếp tế của RSF. Theo Al Jazeera ngày 21/8, quân đội đang tiếp tục nỗ lực cắt đứt các tuyến tiếp tế này khi giao tranh mở rộng khắp Kordofan, Darfur và khu vực sông Nin Xanh.

Làn sóng đào ngũ trong RSF nói lên điều gì?

Áp lực chiến trường trùng hợp với sự gia tăng rõ rệt các vụ đào ngũ khỏi RSF. Ngày 20/8, quân đội thông báo khoảng 318 người, trong đó có 4 sĩ quan, đã gia nhập hàng ngũ của họ, đến bang Bắc bằng khoảng 50 xe chiến đấu trước khi di chuyển tới Omdurman. Al Jazeera cũng đưa tin về các nhóm riêng rẽ từ Kordofan và Khartoum gồm 270 người, trong đó có 21 chỉ huy chiến trường, cùng 45 chiến binh và chỉ huy từ khu vực Bara đầu hàng quân đội.

Con số đơn thuần không kể hết câu chuyện, mà thời điểm mới là điều đáng chú ý. Phân tích của Al Jazeera ngày 21/8 cho rằng làn sóng đào ngũ ngày càng tăng xuất phát từ nhiều yếu tố, gồm diễn biến trên chiến trường, vấn đề nội bộ trong RSF, động thái xã hội và bộ lạc, cũng như sức ép từ các bước tiến của quân đội nhằm phá vỡ tuyến tiếp tế. Tuy nhiên, xu hướng này chưa đồng nghĩa với việc RSF sụp đổ.

Nếu xu hướng tiếp diễn, nó có thể ngày càng trở nên nghiêm trọng, đặc biệt nếu nhiều chỉ huy và chiến binh nhận định cán cân chiến trường đang nghiêng về phía bất lợi cho RSF. Kết luận thận trọng nhất hiện nay là áp lực chiến trường có thể đang làm suy yếu sự gắn kết của RSF, nhưng chưa dẫn tới sự tan rã trên diện rộng.

Vì sao tướng al-Burhan mở kênh chính trị?

Sáng kiến chính trị của Tổng tư lệnh SAF diễn ra song song với những diễn biến quân sự. Ngày 15/8, ông tuyên bố nhà nước sẽ cấp quyền miễn trừ tạm thời và các bảo đảm pháp lý, chính trị, an ninh cho những người tham gia đối thoại quốc gia do một cơ chế quốc gia độc lập quản lý. Các thủ tục tố tụng hình sự đối với người tham gia sẽ bị đình chỉ trong thời gian tham gia đối thoại, nhưng không xóa bỏ quyền của những người đã nộp đơn khiếu nại.

Al-Burhan cho biết sáng kiến này xuất phát từ một nhóm người Sudan đã tiếp cận ông với đề xuất đối thoại. Nhóm này sẽ độc lập quản lý tiến trình và nhà nước sẽ không định đoạt chương trình nghị sự hay kết quả. Ông cũng nói đã bắt đầu trao đổi với các lực lượng quốc gia ủng hộ nhà nước và thể chế, nhằm đưa họ vào hoàn thiện các thể chế nhà nước, trong đó có hội đồng lập pháp.

Tuy nhiên, đây không phải là bước rút khỏi chiến tranh. Al-Burhan nói ông sẽ không chấp nhận thứ mà ông gọi là “hòa bình không thực chất” đưa chỉ huy RSF Mohamed Hamdan Dagalo (Hemedti) và những người ủng hộ lên nắm quyền. Ông cũng nhấn mạnh con đường đến hòa bình bắt đầu từ việc RSF rời khỏi các thành phố và tập trung tại các khu vực được chỉ định.

Ngày 21/8, Al Jazeera đưa tin al-Burhan tuyên bố giao tranh sẽ tiếp tục cho đến khi chấm dứt thứ mà ông gọi là cuộc nổi loạn, trong khi quân đội đang cắt các tuyến tiếp tế của RSF. Ông bác bỏ lệnh ngừng bắn có thể cho phép RSF tái tổ chức, đồng thời tuyên bố vẫn sẵn sàng cho một nền hòa bình công bằng và đối thoại quốc gia loại trừ RSF.

Như vậy, al-Burhan không lựa chọn giữa chiến tranh và chính trị mà theo đuổi cả hai: duy trì áp lực quân sự đồng thời mở tiến trình chính trị mà ông nói là nhằm bảo vệ nhà nước và thể chế.

Lập trường của Malik Agar hé lộ điều gì?

Malik Agar, Phó chủ tịch Hội đồng Chủ quyền chuyển tiếp, đã làm rõ hơn lập trường của chính phủ. Trong cuộc phỏng vấn với Al Jazeera ngày 22/8, ông nói lựa chọn hiện tại là giải pháp quân sự trừ khi xuất hiện các điều kiện nghiêm túc cho đàm phán. RSF sẽ phải rút khỏi các thành phố và khu dân cư trước khi đàm phán có thể bắt đầu, đồng thời nhấn mạnh chính phủ vẫn mở cửa cho các sáng kiến bảo vệ sự thống nhất và thể chế nhà nước Sudan.

Trong một cuộc phỏng vấn riêng với Al Jazeera đăng ngày 23/8, Agar cho rằng quân đội sẽ giành chiến thắng, nhưng cuộc chiến cuối cùng sẽ kết thúc thông qua đàm phán. Ông lập luận cuộc khủng hoảng của Sudan bắt nguồn từ những vấn đề sâu xa hơn, gồm sự yếu kém của nhà nước và sự thất bại của giới tinh hoa chính trị trong việc quản lý sự đa dạng về sắc tộc, văn hóa, tôn giáo và địa lý của đất nước.

Lập trường này phản ánh tính toán chung của chính phủ: duy trì áp lực quân sự trong khi vẫn để ngỏ cánh cửa đàm phán từ vị thế mạnh hơn trên chiến trường.

Liệu al-Burhan có biến áp lực chiến trường thành đòn bẩy chính trị?

Thắng lợi của quân đội ở Bắc Kordofan đã củng cố vị thế dọc theo tuyến đường chiến lược quan trọng. Làn sóng đào ngũ ngày càng tăng từ RSF đang đặt ra câu hỏi về sự gắn kết của lực lượng này. Trong khi đó, RSF vẫn hoạt động trên nhiều mặt trận và chiến trường tổng thể vẫn còn tranh chấp.

Sự kết hợp đó khiến những diễn biến gần đây có ý nghĩa vượt ra ngoài các trận chiến hay vụ đào ngũ riêng lẻ. Cán cân quân sự đang thay đổi có thể bắt đầu định hình các điều kiện cho giai đoạn chính trị tiếp theo của Sudan. Với al-Burhan, lợi thế tiềm năng không chỉ đơn thuần là lãnh thổ. Nếu áp lực quân sự tiếp tục tạo ra làn sóng đào ngũ và làm suy yếu sự gắn kết của RSF, quân đội có thể có thêm không gian để định đoạt ai tham gia tiến trình chính trị và điều kiện cho các cuộc đàm phán trong tương lai.

Với RSF, thách thức không chỉ là giữ đất mà còn là ngăn áp lực chiến trường biến thành cuộc khủng hoảng nội bộ về sự gắn kết. Điều đó chưa xảy ra. Thất bại quân sự không tự động dẫn tới sự gạt bỏ về chính trị.

Những thắng lợi gần đây của quân đội được hiểu đúng nhất không phải là bằng chứng của một chiến thắng quyết định, mà là sự thay đổi các điều kiện trong đó giai đoạn tiếp theo của cuộc chiến có thể được tiến hành và cuối cùng là đàm phán. Câu hỏi đặt ra là liệu RSF có thể kiềm chế làn sóng đào ngũ và giữ vững vị thế thương lượng, hay áp lực quân sự tiếp tục sẽ trao cho al-Burhan đòn bẩy lớn hơn trong giai đoạn chính trị sắp tới của Sudan.