Bầu cử tổng thống Colombia: Ngã ba đường giữa bảo vệ khí hậu và khai thác nhiên liệu hóa thạch

Đêm xuống tại một khu phố yên tĩnh ven biển Caribe, hàng chục nhà hoạt động môi trường Colombia ngồi trên ghế nhựa dưới tán cây xoài, bên bức tường in dòng chữ “Colombia, thở đi!”. Họ tụ tập để nghe bà Susana Muhamad, cựu bộ trưởng môi trường, một trong những tiếng nôi được kính trọng nhất thế giới về vận động khí hậu, phát biểu trong bối cảnh cuộc bầu cử tổng thống sắp diễn ra.

Cuộc bầu cử tháng 5/2026 được xem là bước ngoặt lịch sử: hoặc Colombia tiếp tục là quốc gia dẫn đầu toàn cầu về khí hậu, điển hình cho “chủ nghĩa môi trường nhân dân”, hoặc chuyển sang phe ủng hộ khai thác dầu khí, khoáng sản – tức là đổi màu từ xanh sang xám.

Đương kim tổng thống Gustavo Petro (Pacto Lịch sử) không thể tái tranh cử nhiệm kỳ thứ hai liên tiếp theo hiến pháp, nên đảng này đã chọn ông Iván Cepeda làm ứng cử viên để tiếp tục chính sách. Ở phía đối lập, ứng cử viên cực hữu Abelardo De La Espriella và trung hữu Paloma Valencia đều nhiệt tình ủng hộ mở lại vòi dầu và khai thác đá phiến bằng phương pháp fracking.

Sự can thiệp của Mỹ là mối lo lớn. Tổng thống Donald Trump từng nói về khả năng can thiệp quân sự vào Colombia. Bà Muhamad cảnh báo: “Chúng ta phải thắng ngay vòng một vì tương lai Colombia sẽ được định đoạt trong bối cảnh quốc tế rất phức tạp này. Nếu không thắng, đất nước chúng ta sẽ trở thành một nước Mỹ Latinh khác đi theo ông Donald Trump. Nếu không, mọi thứ chúng ta nói sẽ bị đình chỉ hoàn toàn trong bốn năm. Vĩnh biệt.”

Bà Muhamad nhấn mạnh những tiến bộ Colombia đã đạt được: tuyên bố khu vực Amazon thuộc Colombia là vùng phi nhiên liệu hóa thạch, Tổng thống Petro nỗ lực hạn chế khai thác mỏ, bảo vệ người dân khỏi ô nhiễm, hiện thực hóa tiềm năng trở thành “cường quốc vì sự sống”. Bà so sánh với Bolivia, nơi chính phủ thân doanh nghiệp đã bán lưu vực sông Junín cho công ty khai thác lithium, hay Ecuador, nơi tổng thống cực hữu Daniel Noboa đang cố gắng làm suy yếu những người bảo vệ đất đai bản địa và mở các khu bảo tồn cho khai thác khoáng sản.

Colombia có vai trò nổi bật trong phong trào công lý khí hậu. Bà Muhamad là gương mặt quen thuộc trên trường quốc tế, từ Hội nghị Cop29 ở Dubai với tư cách người ủng hộ chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch, đến chức chủ tịch Hội nghị đa dạng sinh học Cop16 ở Cali. Phó tổng thống Francia Márquez từng đoạt giải Môi trường Goldman nhờ chiến dịch ngăn khai thác vàng trái phép. Bộ trưởng Môi trường Irene Vélez Torres vừa đồng chủ trì hội nghị đầu tiên về chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch.

Tzeporah Berman, người sáng lập Sáng kiến Hiệp ước Nhiên liệu Hóa thạch, nhận định: việc lãnh đạo của chính phủ Petro đã đưa vấn đề loại bỏ dầu, khí đốt và than đá từ rìa vào trung tâm ngoại giao toàn cầu. Bà nói: “Tác động của cuộc bầu cử này vượt xa biên giới Colombia. Giữa lúc thảm họa khí hậu leo thang và bất ổn địa chính trị, thế giới đang theo dõi liệu sự lãnh đạo này có tiếp tục hay áp lực chính trị từ ngành công nghiệp nhiên liệu hóa thạch thành công trong việc đẩy các nước lùi lại.”

Ở trong nước, môi trường hiếm khi được đề cập trực tiếp trong các cuộc tranh luận nhưng lại định hình các vấn đề nóng như an ninh, y tế. Nạn buôn bán ma túy thường chồng lấn với khai thác mỏ trái phép và phá rừng; những thiếu sót trong y tế bị bộc lộ qua ô nhiễm nước, nhiệt độ tăng và lũ lụt. Nhà phân tích chính trị Leon Valencia cho rằng: “Môi trường đã trở thành vấn đề trung tâm. Cả cánh tả và cánh hữu đều đồng ý rằng mối quan hệ với thiên nhiên đã trở thành bản sắc chính trị mạnh mẽ. Colombia đang trải qua quá trình môi trường hóa dư luận.”

Tuy nhiên, nhiều nhà hoạt động phàn nàn chính phủ Petro nói nhiều hơn làm. Nạn phá rừng Amazon đã chậm lại dưới thời Pacto Lịch sử nhưng vẫn tiếp tục gia tăng; khai thác vàng trái phép phổ biến; nhiều vùng trên thực tế không thể quản lý vì bị các nhóm vũ trang kiểm soát. Tại Bogotá, giới vận động hành lang doanh nghiệp tại Quốc hội đã chặn các động thái tham vọng nhất của chính phủ nhằm hạn chế khai thác mỏ.

Bà Julia Miranda, nghị sĩ Hạ viện đảng Tân Tự do, người ủng hộ bảo vệ thiên nhiên, khẳng định chính quyền Petro kém hiệu quả trong nước: “Đó là diễn ngôn sai lầm – chỉ là hùng biện trong khi các chính sách môi trường của họ thất bại.” Dù ủng hộ ứng cử viên Valencia, bà Miranda cho rằng có thể thỏa hiệp về việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch: “Colombia cần làm việc nghiêm túc về chuyển đổi năng lượng, nhưng trước mắt vẫn cần sử dụng tài nguyên, ví dụ khí đốt.” Điều đó có thể là bước lùi và khiến Colombia rút lại cam kết với liên minh toàn cầu mà nước này giúp thành lập tại Santa Marta hồi tháng trước.

Còn hai tuần nữa đến bầu cử (31/5), kết quả chưa rõ ràng. Các cuộc thăm dò cho thấy ông Cepeda dẫn đầu vòng một nhưng không đạt 50% cần thiết để thắng tuyệt đối. Nếu có vòng hai, một trong hai đối thủ cánh hữu sẽ là ứng cử viên sáng giá. Nhà sinh vật kiêm nghị sĩ Renzo García cảnh báo: “Đó sẽ là bước lùi khủng khiếp. Chiến thắng của Paloma Valencia hay Abelardo de la Espriella sẽ đánh dấu sự trở lại mô hình khai thác tài nguyên, trao đất nước cho lợi ích của giới tinh hoa thế giới và biến Colombia thành nơi cung cấp khoáng sản, dầu mỏ, nông nghiệp công nghiệp mà không tính đến quyền của thiên nhiên.”