Bầu cử Israel 2026: Cơ chế bỏ phiếu, các bên tranh cử và những vấn đề nóng

Ngày 27/10, người dân Israel đi bỏ phiếu bầu Quốc hội Knesset khóa 26. Đây là cuộc tổng tuyển cử đầu tiên kể từ sau cuộc chiến tại Gaza và các cuộc xung đột ở Liban, Iran, đồng thời là lần bỏ phiếu toàn quốc thứ sáu kể từ năm 2019. Theo Ủy ban Bầu cử Trung ương Israel, khoảng 7,3 triệu người từ 18 tuổi trở lên đủ điều kiện tham gia bỏ phiếu.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu, người giữ chức lâu nhất trong lịch sử Israel với 19 năm cầm quyền, đang tìm kiếm thêm một nhiệm kỳ trong khi vẫn đối mặt với phiên tòa về các cáo buộc tham nhũng mà ông phủ nhận. Đảng Likud của ông và liên minh cánh hữu mà đảng này lãnh đạo đang trong cuộc đua sát nút với khối đối lập do các đảng gốc Do Thái dẫn đầu. Cả hai bên đều chưa cho thấy khả năng giành đa số tuyệt đối trong Quốc hội 120 ghế.

Cơ chế bỏ phiếu

Người Israel bỏ phiếu cho đảng chứ không phải cho từng ứng viên. Một đảng cần đạt ngưỡng 3,25% số phiếu để vào Quốc hội, và nhiệm kỳ Quốc hội kéo dài bốn năm. Không có giới hạn số nhiệm kỳ đối với thủ tướng.

Để thành lập chính phủ, một liên minh cần đạt 61 trong tổng số 120 ghế, nhưng chưa từng có đảng nào giành được đa số tuyệt đối. Vị trí dẫn đầu về số phiếu cũng không bảo đảm quyền lập chính phủ. Sau bầu cử, các đảng có 28 ngày để đàm phán thành lập liên minh, có thể gia hạn thêm tối đa 14 ngày. Nếu không ai thành công, đất nước sẽ phải bỏ phiếu lại.

Số ghế được phân bổ theo tỷ lệ phiếu bầu toàn quốc của mỗi đảng. Phiếu của các đảng không đạt ngưỡng 3,25% bị loại bỏ, lý giải vì sao các đảng nhỏ thường sáp nhập trước mỗi kỳ bầu cử.

Ai được bỏ phiếu và ai không?

Khoảng 7,3 triệu công dân Israel đủ điều kiện bỏ phiếu, nhưng họ không phải những người trưởng thành duy nhất sống dưới chính quyền mà họ lựa chọn. Khoảng ba triệu người Palestine trưởng thành ở Gaza, Bờ Tây bị chiếm đóng và Đông Jerusalem bị chiếm đóng không có quyền bỏ phiếu cho chính phủ kiểm soát biên giới, đi lại và tình trạng pháp lý của họ.

Công dân Israel gốc Do Thái và khoảng 1,2 triệu công dân Palestine của Israel được bỏ phiếu. Những người định cư trưởng thành trong số hơn 750.000 người Israel sống ở Bờ Tây và Đông Jerusalem bị chiếm đóng cũng được bỏ phiếu, qua đó góp phần bầu ra Quốc hội lập pháp cho vùng đất họ sinh sống.

Phần lớn người Palestine ở Đông Jerusalem bị chiếm đóng chỉ có quyền cư trú chứ không có quốc tịch. Họ được bỏ phiếu cho hội đồng thành phố Jerusalem nhưng không được bỏ phiếu cho Knesset. Điều này tạo ra sự khác biệt rõ rệt ở Bờ Tây bị chiếm đóng, nơi một người định cư có quyền bỏ phiếu còn một gia đình Palestine sống gần đó, dưới cùng thẩm quyền quân sự, thì không.

Phần lớn công dân Israel sống ở nước ngoài cũng không được bỏ phiếu, do Israel không có hình thức bỏ phiếu vắng mặt phổ biến và yêu cầu cử tri phải có mặt trong nước vào ngày bầu cử. Ngoại lệ là các nhà ngoại giao và phái viên nhà nước, những người bỏ phiếu tại các cơ quan đại diện Israel vào ngày 20/10.

Những vấn đề chính

Trong kỳ bầu cử này, cử tri Israel quan tâm hàng loạt vấn đề đối nội và đối ngoại:

• Thất bại an ninh ngày 7/10: Ba năm sau sự kiện ngày 7/10/2023, chính phủ vẫn chưa thành lập ủy ban điều tra cấp nhà nước. Vụ tấn công do Hamas dẫn đầu khiến khoảng 1.200 người thiệt mạng và khoảng 250 người bị bắt làm con tin; Israel phát động cuộc chiến tại Gaza sau đó, khiến ít nhất 74.000 người thiệt mạng và phần lớn vùng lãnh thổ bị bao vây bị tàn phá.
• Miễn nghĩa vụ quân sự cho người Haredi: Những người ủng hộ cho rằng việc miễn trừ bảo vệ việc học Torah toàn thời gian, trong khi phe phản đối cho rằng điều này tạo gánh nặng quân sự bất công cho những người còn lại.
• Cải cách tư pháp: Nỗ lực của ông Netanyahu nhằm hạn chế quyền lực của Tòa án Tối cao, từng gây biểu tình lớn trước cuộc chiến tại Gaza, vẫn là đường đứt gãy sâu sắc. Phe phản đối coi đây là mối đe dọa với nền dân chủ, trong khi phe ủng hộ cho rằng tòa án đã vượt quá thẩm quyền.
• Chiến tranh và an ninh: Công chúng mong muốn ổn định nhưng vẫn dè chừng các nhượng bộ ở Gaza, Bờ Tây bị chiếm đóng và Liban. Ông Netanyahu từng hứa "thắng lợi hoàn toàn", nhưng Hamas và Hezbollah vẫn còn hoạt động.
• Chi phí sinh hoạt: Giá cả cao và mức lương khiêm tốn càng bị siết chặt bởi chi tiêu quốc phòng tăng vọt. Từ năm 2023, ngân sách quốc phòng của Israel đã tăng gấp đôi, gây áp lực lên tài chính công.

Chính phủ sắp mãn nhiệm

Khi Quốc hội giải tán vào tháng 7, liên minh của ông Netanyahu nắm 60 trong 120 ghế, gồm Likud 32 ghế, Shas 11, Religious Zionism 7, Otzma Yehudit của Itamar Ben-Gvir 6 và New Hope 4. Đảng Shas rời chính phủ vào tháng 7/2025 nhưng vẫn thuộc liên minh, còn New Hope sẽ sáp nhập vào Likud trong kỳ bầu cử này.

Khối đối lập nắm 59 ghế: Yesh Atid 24, Blue and White 8, United Torah Judaism 7, Yisrael Beiteinu 6, Hadash-Taal và Raam mỗi đảng 5 ghế, Labor 4. Ghế duy nhất của đảng Noam không liên kết.

Các nhân vật chính

Ông Netanyahu tái tranh cử trong khi đối mặt phiên tòa về các cáo buộc tham nhũng mà ông phủ nhận. Liên minh cánh hữu của ông đối đầu với khối gồm bốn đảng đối lập lớn gốc Do Thái, có lãnh đạo đã ký tuyên bố cam kết không tấn công lẫn nhau trước bầu cử và sẽ hợp lực thành lập chính phủ sau khi có kết quả.

Cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Gadi Eisenkot được xem là ứng viên thủ tướng khả dĩ nhất của phe đối lập, với đảng Yashar mới của ông đang ngang bằng Likud trong các cuộc thăm dò. Liên minh đối lập còn có danh sách Together do hai cựu Thủ tướng Naftali Bennett và Yair Lapid lãnh đạo, Yisrael Beiteinu của Avigdor Liberman và đảng Democrats của Yair Golan.

Các nhân vật quan trọng khác gồm hai bộ trưởng cánh hữu Itamar Ben-Gvir và Bezalel Smotrich, các đảng cực Chính thống giáo, cùng các danh sách đa số người Arab là Raam và Joint List. Hồi tháng 9, Ủy ban Bầu cử Trung ương Israel đã bỏ phiếu loại Raam và Joint List khỏi cuộc bầu cử, nhưng ngày 2/10, Tòa án Tối cao nhất trí đảo ngược quyết định, cho rằng bằng chứng không đạt ngưỡng pháp lý để loại trừ.

Sami Abu Shehadeh, công dân Palestine của Israel lãnh đạo đảng Balad trong Joint List, đã rút khỏi cuộc đua sau khi tòa án phát tín hiệu rằng đa số thẩm phán sẽ giữ nguyên quyết định loại trừ ông. Các đảng do người Arab lãnh đạo có thể nắm giữ cánh cân bằng quyền lực sau bầu cử, nhưng phần lớn lãnh đạo khối đối lập gốc Do Thái đã loại trừ khả năng hợp tác với họ.

Lần bầu cử thứ sáu trong bảy năm

Ngày 27/10 sẽ là cuộc bỏ phiếu toàn quốc thứ sáu của Israel kể từ năm 2019, nhưng là lần đầu tiên sau 38 năm một nhiệm kỳ Quốc hội kết thúc trọn vẹn theo đúng thời hạn.

Bất ổn bắt đầu từ tháng 4/2019, khi Likud của ông Netanyahu và Blue and White của Benny Gantz hòa nhau với 35 ghế mỗi bên. Cuộc bỏ phiếu thứ hai vào tháng 9 cùng năm tiếp tục bế tắc, Blue and White được 33 ghế và Likud 32 ghế, không vòng nào tạo ra được liên minh đạt đa số. Cuộc bầu cử thứ ba vào tháng 3/2020 cho Likud 36 ghế so với 33 của Blue and White, dẫn tới chính phủ đoàn kết Netanyahu-Gantz tan rã trong vòng một năm.

Tháng 3/2021, Likud giành 30 ghế so với 17 của Yesh Atid, nhưng một liên minh tám đảng do Naftali Bennett và Yair Lapid lãnh đạo, có cả đảng Arab Raam, đã chấm dứt 12 năm cầm quyền của ông Netanyahu. Liên minh này tồn tại được một năm.

Ông Netanyahu trở lại vào tháng 11/2022, với Likud 32 ghế và Yesh Atid 24 ghế, đứng đầu chính phủ được mô tả là cánh hữu nhất trong lịch sử Israel. Các cuộc thăm dò hiện cho thấy không khối nào rõ ràng đạt được 61 ghế.

Các thủ tướng Israel

Nhà nước Israel đã có 14 thủ tướng kể từ khi thành lập năm 1948. Ông Netanyahu là người tại vị lâu nhất, với 19 năm qua ba giai đoạn: 1996-1999, 2009-2021 và từ 2022 đến nay. Chỉ David Ben-Gurion, người lãnh đạo đất nước giai đoạn 1948-1954 và 1955-1963, có thời gian cầm quyền gần tương đương.

Dù kết quả ngày 27/10 ra sao, ông Netanyahu vẫn giữ vai trò thủ tướng tạm quyền cho đến khi chính phủ mới tuyên thệ nhậm chức.