Zimbabwe hưởng lợi từ bùng nổ khai thác lithium ra sao?
Al Jazeera English
Ngành công nghiệp lithium của Zimbabwe đang bùng nổ nhờ các dự án khai thác quy mô lớn, chủ yếu từ vốn đầu tư Trung Quốc, giúp nước này trở thành nhà sản xuất hàng đầu châu Phi và đẩy mạnh chế biến sâu. Tuy nhiên, lợi ích từ sự giàu có khoáng sản này vẫn chưa được phân bổ đồng đều cho người dân địa phương, khi cộng đồng quanh các mỏ phàn nàn về cơ sở hạ tầng yếu kém và việc làm hạn chế.
Harare, Zimbabwe – Ngành công nghiệp lithium của Zimbabwe đang bị chi phối bởi một số ít dự án khai thác quy mô lớn, phần lớn có vốn đầu tư từ Trung Quốc. Các nhà sản xuất chính bao gồm Bikita Minerals (tỉnh Masvingo), Mỏ Arcadia của Prospect Lithium Zimbabwe (gần Harare), Mỏ Kamativi (Matabeleland North), Mỏ Sabi Star (Buhera), Mỏ Sandawana (Mberengwa) và Mỏ Gwanda (Matabeleland South).
Các dự án này đã giúp Zimbabwe trở thành một trong những nhà sản xuất lithium hàng đầu châu Phi và là nguồn cung ngày càng quan trọng các khoáng sản dùng trong pin xe điện và công nghệ năng lượng tái tạo.
Nỗ lực của Zimbabwe nhằm vượt qua xuất khẩu khoáng sản thô đã đạt được bước tiến vào tháng 4, khi Prospect Lithium Zimbabwe (PLZ) công bố lô hàng lithium sulphate đầu tiên – một sản phẩm chế biến có giá trị cao hơn. Nguyên liệu này được sản xuất tại nhà máy chế biến trị giá 400 triệu USD của công ty ở Mỏ Arcadia, gần Harare.
PLZ thuộc sở hữu hoàn toàn của Zhejiang Huayou Cobalt, một công ty khoáng sản pin lớn của Trung Quốc.
Thúc đẩy chính sách chế biến sâu
Bikita Minerals cho biết đang thúc đẩy kế hoạch tiến xa hơn trong chuỗi giá trị lithium. Công ty cho biết đang điều chỉnh hoạt động phù hợp với chiến lược chế biến sâu của Zimbabwe thông qua chương trình đầu tư hàng triệu USD nhằm sản xuất hóa chất tiền thân lithium thay vì xuất khẩu tinh quặng.
Bikita Minerals đang thực hiện chương trình đầu tư 400 triệu USD để chuyển từ xuất khẩu tinh quặng sang phát triển hóa chất tiền thân lithium. Giai đoạn đầu của dự án lithium sulphate dự kiến đi vào vận hành trong quý II/2027 với công suất 60.000 tấn/năm.
Trong khi đó, Mutapa Energy Minerals – công ty con của Quỹ Đầu tư Mutapa (nhà nước) – cho biết đang chuẩn bị phát triển nhà máy chế biến tinh quặng lithium tại Mỏ Sandawana, hợp tác với Zhejiang Huayou Cobalt và Tsingshan Holding Group.
Tăng trưởng xuất khẩu
Theo số liệu từ Tổng công ty Tiếp thị Khoáng sản Zimbabwe (MMCZ), doanh số bán khoáng sản đạt 983,85 triệu USD trong quý I/2026, khối lượng xuất khẩu tăng 27% và giá trị xuất khẩu tăng 79% sau lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản chưa qua chế biến.
Thu nhập từ xuất khẩu lithium tăng từ 84,19 triệu USD trong quý I/2025 lên 178,64 triệu USD trong cùng kỳ năm nay. Bộ trưởng Mỏ và Phát triển Khoáng sản Polite Kambamura cho biết ngành này đã tạo ra ít nhất 2 tỷ USD trong năm nay.
Lo ngại từ cộng đồng
Các nhà phân tích cảnh báo rằng chế biến khoáng sản trong nước sẽ không tự động mang lại phát triển kinh tế rộng khắp. Rashweat Mukundu, nhà phân tích chính trị, nói với Al Jazeera rằng việc thúc đẩy chế biến lithium là bước tích cực nhưng cần đầu tư bền vững vào cơ sở hạ tầng, công nghệ và năng lực công nghiệp.
Farai Maguwu, Giám đốc điều hành Trung tâm Quản trị Tài nguyên Thiên nhiên, chỉ trích: “Ngành lithium Zimbabwe tiếp tục bị cản trở bởi chính sách thiếu nhất quán, cơ sở hạ tầng yếu kém, năng lực công nghiệp hạn chế và lợi ích cộng đồng không đầy đủ.”
Maguwu cho biết các cộng đồng xung quanh các dự án lithium lớn chưa thấy được mức lợi ích như kỳ vọng: “Các cộng đồng có mỏ lithium đang nhận được ít lợi ích, đặc biệt là xung quanh Bikita Minerals, Prospect Lithium ở Goromonzi và Sabi Star. Có những lo ngại về đường sá hư hỏng, cơ hội việc làm địa phương hạn chế, sinh kế suy giảm và đầu tư không đầy đủ vào y tế, giáo dục và cơ sở hạ tầng công cộng.”
Mountain Mujakachi, Giám đốc Viện Phát triển Đất đai Bikita (BILD), cho biết kỳ vọng của cộng đồng về chế biến sâu lithium phần lớn không được đáp ứng: “Không có bằng chứng rõ ràng rằng việc gia tăng giá trị đã tạo ra việc làm có ý nghĩa.” Ông đặt câu hỏi về các cam kết cơ sở hạ tầng, bao gồm dự án cầu 10 triệu USD mà Sinomine Resource Group công bố sau khi mua lại Bikita Minerals, vẫn chưa được thực hiện.
Bikita Minerals phản bác rằng công ty tiếp tục đầu tư vào các sáng kiến phát triển cộng đồng, bao gồm cơ sở y tế 1 triệu USD phục vụ hơn 5.000 người, chương trình hỗ trợ dinh dưỡng cho gần 10.000 học sinh, dự án đường dây điện 132kV trị giá tới 30 triệu USD, và hơn 500.000 USD chi cho cải tạo đường sá và cơ sở hạ tầng cộng đồng.
Công đoàn Công nhân Kim cương và Khoáng sản Zimbabwe ủng hộ chính sách hạn chế xuất khẩu lithium chưa chế biến, nhưng cảnh báo rằng chế biến trong nước sẽ không tự động cải thiện đời sống người lao động. Tổng thư ký Justice Chinhema nhấn mạnh: “Việc thực hiện phải bao gồm đối thoại xã hội, công đoàn, bảo vệ lao động, lợi ích cộng đồng và minh bạch doanh thu.”
Khi Zimbabwe chạy đua để định vị cao hơn trong chuỗi cung ứng khoáng sản pin toàn cầu, câu hỏi cơ bản vẫn còn bỏ ngỏ: Ai thực sự hưởng lợi từ sự giàu có lithium của đất nước? Đối với nhiều cộng đồng sống cạnh các mỏ, câu trả lời vẫn chưa rõ ràng.
