Zambia bầu cử tổng thống giữa lúc kinh tế khó khăn

Lusaka, Zambia – Người dân Zambia đi bỏ phiếu trong cuộc tổng tuyển cử ngày 13/8, được nhiều người coi là phép thử xem liệu những năm cải cách kinh tế có thực sự mang lại cải thiện trong đời sống hàng ngày hay không.

Theo Ủy ban Bầu cử Zambia, khoảng 8,79 triệu cử tri đã đăng ký tham gia bỏ phiếu. Có 14 ứng viên tranh cử tổng thống, trong đó có Hakainde Hichilema, lãnh đạo đảng Thống nhất vì Phát triển Quốc gia (UPND) cầm quyền, người đang tìm kiếm nhiệm kỳ thứ hai, và Brian Mundubile, ứng viên tổng thống của liên minh đối lập Tonse.

Thành tích kinh tế

Chính phủ của ông Hichilema nhấn mạnh vào tiến bộ trong cải cách kinh tế, bao gồm tái cơ cấu nợ của Zambia và hoàn thành chương trình hỗ trợ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

Lạm phát đã giảm xuống 6,8% vào tháng 4, theo Cơ quan Thống kê Zambia, nhưng chi phí lương thực, nhiên liệu và điện cao tiếp tục gây áp lực lên các hộ gia đình.

Joan Chirwa, nhà bảo vệ nhân quyền, nhà báo kỳ cựu tại Zambia và là người sáng lập Sáng kiến Báo chí Tự do, cho biết nhiều công dân vẫn chưa thấy những cải thiện rõ rệt trong cuộc sống hàng ngày của họ.

“Câu hỏi trung tâm từ cử tri ngày càng trở nên rõ ràng là liệu các cải cách kinh tế trong nhiệm kỳ đầu của ông Hichilema có mang lại những cải thiện cụ thể về thu nhập hộ gia đình và điều kiện sống hay không,” Chirwa nói với Al Jazeera.

Bà thừa nhận những tiến bộ trong việc tái cơ cấu nợ và chương trình IMF của Zambia, nhưng cho rằng sự ổn định kinh tế vĩ mô chưa hẳn đã chuyển thành cải thiện phúc lợi hộ gia đình, khi chi phí lương thực, nhiên liệu và điện vẫn tiếp tục gây sức ép.

Wellington Muzengeza, nhà phân tích rủi ro chính trị độc lập và là người sáng lập Built Africa, nhận định “cuộc bầu cử có thể sẽ được định hình bởi khoảng cách giữa phục hồi kinh tế vĩ mô và trải nghiệm của người dân bình thường.”

Trong khi chính phủ có thể viện dẫn việc tái cơ cấu nợ, khôi phục uy tín quốc tế, giáo dục miễn phí và đầu tư khai khoáng mới, Muzengeza cho rằng cử tri có xu hướng đánh giá thành tích qua chi phí lương thực, giao thông, cơ hội việc làm, độ tin cậy của điện và chất lượng dịch vụ công.

Áp lực hộ gia đình

Khó khăn kinh tế là mối quan tâm lớn của cử tri, theo Levy Ndou, giảng viên khoa học chính trị và chính sách công tại Đại học Công nghệ Tshwane.

“Các đảng chính trị cần tập trung vào 60% dân số sống dưới chuẩn nghèo quốc gia. Đây là những người có kỳ vọng cao rằng chính phủ có thể thay đổi cuộc sống của họ,” Ndou nói với Al Jazeera.

Ndou xác định thất nghiệp là một mối quan tâm lớn khác, nói rằng khó khăn kinh tế đã khiến nhiều người Zambia thất vọng và tìm kiếm những nhà lãnh đạo có thể đưa ra giải pháp thực tế.

“Các chính trị gia và nhà lãnh đạo nên mang đến thông điệp có khả năng tạo ra thay đổi và hy vọng cho người dân Zambia. Họ đã trải qua những khó khăn kinh tế rất lớn,” Ndou nói.

Ông cho rằng những lời hứa trong chiến dịch chỉ có trọng lượng nếu chúng dẫn đến những cải thiện hữu hình trong cuộc sống của người dân. “Những vấn đề họ nói trong chiến dịch nên được đưa vào hành động, đó chính là điều người dân bình thường muốn thấy.”

Nguồn thu từ đồng

Đồng là một vấn đề bầu cử quan trọng khác, với ngành khai khoáng là nguồn ngoại tệ và doanh thu chính của chính phủ. Đồng chiếm khoảng 70% kim ngạch xuất khẩu của Zambia và hơn 10% tổng sản phẩm quốc nội (GDP).

Chính phủ đã đặt mục tiêu đầy tham vọng nâng sản lượng đồng hàng năm lên 3 triệu tấn.

Tuy nhiên, với Chirwa, cuộc tranh luận không chỉ về việc tăng sản lượng mà còn về việc bao nhiêu doanh thu đến được với người dân Zambia.

“Chúng ta có thể tăng sản lượng đồng, nhưng bao nhiêu doanh thu tạo ra đến được nền kinh tế rộng lớn hơn và tạo ra khác biệt mà người dân mong đợi?” bà nói.

“Dù ai thắng cử, họ sẽ phải đối mặt với áp lực chứng minh rằng doanh thu tăng từ các mỏ đang mang lại lợi ích cho người dân,” Chirwa nói thêm.

“Trọng tâm nên vượt ra ngoài các con số sản lượng để xem xét tác động rộng hơn của ngành khai khoáng,” Muzengeza nói. “Cử tri, đặc biệt là ở Vành đai Đồng, sẽ muốn biết liệu của cải khoáng sản có tạo ra việc làm ổn định, cơ hội mua sắm địa phương, cộng đồng mạnh hơn và nguồn thu công đủ đầy hay không.”

Ndou cũng nêu lo ngại về việc Zambia phụ thuộc quá nhiều vào xuất khẩu đồng, đặc biệt là cách ngành này được quản lý và cách chia sẻ doanh thu.

“Các nhà lãnh đạo nên cung cấp các khuôn khổ pháp lý phù hợp” để ngăn chặn việc bóc lột đồng và cơ chế tỷ giá vì lợi ích cá nhân, đồng thời đảm bảo người Zambia được hưởng lợi từ tài nguyên thiên nhiên của họ, Ndou nói.

Cải cách nợ

Tái cơ cấu nợ là một thước đo quan trọng khác về thành tích kinh tế của chính phủ.

“Tái cơ cấu nợ là một thành tựu đáng kể vì nó giảm áp lực tài chính trước mắt và giúp khôi phục vị thế quốc tế của Zambia,” Muzengeza nói.

“Tuy nhiên, tiến bộ về nợ công không tự động chuyển thành cải thiện thu nhập hộ gia đình hay mức sống,” ông nói. “Chính quyền hiện tại có một câu chuyện kinh tế vĩ mô đáng tin cậy, nhưng lịch sử bầu cử của Zambia cho thấy quản lý kinh tế tốt cuối cùng phải giành được sự ủng hộ rộng rãi của công chúng.”

Lịch sử chính trị

Zambia từ lâu được xem là một trong những ví dụ mạnh mẽ về nền chính trị dân chủ ở miền Nam châu Phi. Kể từ khi trở lại bầu cử đa đảng năm 1991, sáu tổng thống từ ba đảng chính trị đã nhậm chức, mặc dù một số giai đoạn chuyển giao có dấu hiệu căng thẳng chính trị.

Con đường đến chức tổng thống của ông Hichilema đặc biệt gian nan. Ông thất bại sát nút trong các cuộc bầu cử năm 2015 và 2016 trước Edgar Lungu và phản đối cả hai kết quả. Năm 2017, ông bị bắt và giam giữ với cáo buộc phản quốc trước khi được thả. Cuối cùng ông giành chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2021, thành công trong lần thử sức thứ năm.

Đối với Muzengeza, câu hỏi kinh tế cuối cùng là điều mà cử tri phải đối mặt. “Cử tri sẽ quyết định liệu sự phục hồi đã đến với các hộ gia đình bình thường một cách nhanh chóng, rộng rãi và công bằng hay chưa,” ông nói.