Vì sao Trump chuyển sang gây sức ép kinh tế với Iran?

Hơn 23 tuần sau khi chiến tranh với Iran nổ ra, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra dấu hiệu muốn dựa vào việc siết chặt nền kinh tế Tehran thay vì quay lại chiến dịch quân sự như ông từng cảnh báo tuần trước.

Vận chuyển qua eo biển Hormuz, tuyến đường thủy quan trọng hiện là trọng tâm của các cuộc đàm phán nhằm kết thúc chiến tranh, vẫn bị gián đoạn bởi lực lượng Iran khi hải quân Mỹ siết chặt phong tỏa các cảng của Iran.

Trong khi Iran và Oman cho biết họ đã tiến gần đến một thỏa thuận về quản lý eo biển Hormuz, ông Trump nói Mỹ chỉ đang “bán đàm phán” với Iran. Tehran phủ nhận có bất kỳ cuộc đối thoại trực tiếp nào với Washington.

Trump đã nói gì về việc thay đổi chiến lược?

“Chúng ta đang hạ thấp vấn đề”, ông Trump nói với trang tin Axios trong một cuộc phỏng vấn hôm Chủ nhật về cách tiếp cận của Mỹ trong cuộc chiến với Iran. Điều này đánh dấu sự thay đổi hoàn toàn so với những bình luận của ông tuần trước khi ông nói Iran “hai lòng” và cho họ “cơ hội cuối cùng” để đạt thỏa thuận hoặc hứng chịu các cuộc tấn công thảm khốc.

Giờ đây, ông Trump nói muốn tấn công Iran về mặt kinh tế. Ông cho rằng Iran đang ở trong “tình trạng rất tồi tệ” về tài chính, viện dẫn lạm phát cao và khó khăn trong việc trả lương cho binh lính, đồng thời đánh giá cao việc phong tỏa hải quân của Mỹ từ tháng 4 đã làm gia tăng áp lực đó.

“Chúng ta chỉ đang quan sát Iran với lạm phát khổng lồ và việc họ không có tiền”, ông nói. Ông cũng cho rằng giá dầu giảm, giao dịch ở mức khoảng 78 USD một thùng hôm thứ Hai, đã giảm bớt tác động kinh tế đối với người tiêu dùng Mỹ sau khi giá dầu từng vượt 100 USD một thùng do đóng cửa eo biển Hormuz.

Phát biểu về cuộc chiến với Iran hôm thứ Bảy, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nói với Fox News: “Chúng ta đang ở giữa trận đấu và đang áp dụng một loạt công cụ – ngoại giao, kinh tế, quân sự – để đảm bảo đạt được kết quả tốt nhất cho người dân Mỹ”.

Phong tỏa hải quân Mỹ có tác động gì đến Iran?

Mỹ duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran từ giữa tháng 4. Mục tiêu là giảm xuất khẩu dầu của Iran – ước tính khoảng 1,5 triệu thùng mỗi ngày – và từ đó giảm đáng kể doanh thu từ dầu mỏ của nước này.

Hôm thứ Bảy, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) báo cáo đã chuyển hướng 53 tàu thương mại, đưa lực lượng lên hai tàu và vô hiệu hóa hai tàu khác. Ông Trump mô tả đây là một “bức tường thép” không lay chuyển. Chính quyền Iran xác nhận xuất khẩu dầu thô gần như bằng không do bị phong tỏa. Các hạn chế xuất khẩu dầu đang làm trầm trọng thêm các vấn đề kinh tế vốn có của Iran, liên quan đến các vấn đề cơ cấu nội địa và quản lý yếu kém, cộng với nhiều năm bị trừng phạt nặng nề.

Cơ sở hạ tầng của Iran cũng bị thiệt hại đáng kể trong cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động cuối tháng 2. Tehran đã yêu cầu Mỹ bồi thường cho những tổn thất này như một trong những điều kiện để mở lại eo biển Hormuz.

Mỹ có thiếu đạn dược?

Nhiều báo cáo truyền thông Mỹ cho thấy Washington đang cạn kiệt kho đạn dược do giao tranh ở Trung Đông và Ukraine. Cuối tháng trước, Axios đưa tin Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, Tướng Dan Caine, đã cảnh báo Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và ông Trump rằng việc thiếu tên lửa đánh chặn phòng không có thể cản trở khả năng bảo vệ lực lượng và đồng minh của Mỹ ở Trung Đông.

Theo The Washington Post, Lầu Năm Góc đã yêu cầu ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ nhanh chóng tăng cường sản xuất và giao vũ khí, bao gồm cả đạn dược đang cực kỳ khan hiếm do chiến tranh với Iran. Tuy nhiên, một quan chức Lầu Năm Góc hôm thứ Bảy nói với Al Jazeera rằng Mỹ có đủ đạn dược để duy trì các hoạt động quân sự. “Chúng tôi có đủ đạn dược cho nhiệm vụ trước mắt”, Jarred Conley, phó giám đốc phụ trách tại Đơn vị Đổi mới Quốc phòng thuộc Bộ Quốc phòng, nói với Al Jazeera trong một cuộc phỏng vấn độc quyền.

Ông Trump có chịu áp lực trong nước về cuộc chiến này?

Ông Trump bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai tại Nhà Trắng đầu năm ngoái với cam kết tránh các “cuộc chiến tranh ngu ngốc”. Hiện tại, cuộc chiến của ông với Iran không được ưa chuộng ở Mỹ, nơi tổng thống và các thành viên đảng Cộng hòa đang tìm cách bảo vệ đa số mong manh tại Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Chỉ khoảng 35% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến, theo một cuộc thăm dò của Reuters/Ipsos gần đây. Khi được hỏi đảng nào có cách tiếp cận tốt hơn trong việc xử lý chiến tranh và “khủng bố”, cử tri đã đăng ký chọn đảng Dân chủ hơn đảng Cộng hòa – 37% so với 36%. Đây là lần đầu tiên đảng Dân chủ dẫn đầu kể từ khi Reuters/Ipsos bắt đầu đặt câu hỏi này vào tháng 12/2024, khi đảng Cộng hòa dẫn trước 39% so với 28% của đảng Dân chủ.

Áp lực kinh tế có hiệu quả với Iran không?

Mehran Kamrava, giáo sư tại Đại học Georgetown ở Qatar, cho biết các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ đang tiến triển rất chậm và nghi ngờ liệu chiến dịch gây áp lực kinh tế của Washington có thành công hay không. Ông lưu ý rằng Iran đã có thể gây áp lực đáng kể lên các nước vùng Vịnh nơi các tài sản và cơ sở hạ tầng quân sự của Mỹ đóng quân bằng cách tấn công họ bằng tên lửa và máy bay không người lái.

“Những gì chúng ta thấy là người Iran đang cố gắng gây áp lực kinh tế lên các nước láng giềng trong khu vực, đặc biệt là các nước như Qatar, UAE, Saudi Arabia và Kuwait, để họ gây áp lực ngược lại lên Mỹ nhằm đàm phán với Iran”, ông nói. “Trong khi đó, Mỹ đang gây áp lực kinh tế lên Iran… Vì vậy, không bên nào sẵn sàng bước đi đầu tiên và giơ tay ra nói ‘Hãy ngồi xuống và đàm phán’”, ông nói thêm.

Kamrava cho biết ông hoài nghi về việc áp lực kinh tế của Mỹ sẽ phát huy hiệu quả, đặc biệt khi các nhà lãnh đạo Iran không chịu áp lực chính trị nội bộ như chính quyền Trump. “Tehran đang chịu áp lực kinh tế rất lớn, nhưng chúng ta cần nhớ rằng hệ thống chính trị của Iran về cơ bản là một chế độ rất đàn áp. Không phải những người ra quyết định trực tiếp quan tâm đến hoàn cảnh của tầng lớp trung lưu”, ông nói, “Họ muốn giữ quyền lực. Vì vậy, tôi không chắc liệu chiến thuật này có hiệu quả vào lúc này hay không”.

Mỹ đã đạt được mục tiêu tuyên bố nào chưa?

Về cơ bản là chưa. Mỹ và Israel nhiều lần thay đổi mục tiêu kể từ khi phát động chiến tranh vào ngày 28/2, ngày họ giết chết Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei. Ban đầu, Mỹ nói cuộc chiến nhằm ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân – điều mà Tehran nói chưa bao giờ có ý định – và buộc thay đổi chính phủ Iran, điều mà ông Trump đã âm thầm từ bỏ. Mỹ cũng đưa ra các yêu cầu khác, bao gồm hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo của Iran và chấm dứt hỗ trợ cho các nhóm vũ trang liên kết với Iran trong khu vực.

Khi chiến tranh tiếp diễn, chi phí cho các nước vùng Vịnh và cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu do đóng cửa eo biển Hormuz đã gây áp lực buộc Washington phải đạt được thỏa thuận hòa bình với Iran. Iran đưa ra một số điều kiện của riêng mình để kết thúc chiến tranh, bao gồm dỡ bỏ các lệnh trừng phạt và phong tỏa hải quân của Mỹ và giải phóng tài sản của Iran. Tuy nhiên, bản ghi nhớ (MoU) mà Iran và Mỹ ký ngày 17/6 để mở lại eo biển Hormuz và bắt đầu giai đoạn đàm phán 60 ngày đã sụp đổ trong vòng vài ngày, chủ yếu do bất đồng về việc quản lý eo biển.

Mặc dù MoU có đề cập đến việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran và quỹ tái thiết cho Iran, nhưng nó không bao gồm cụ thể các yêu cầu của Mỹ về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran hay các nhóm vũ trang trong khu vực. Nó cũng cho thấy Mỹ đã từ bỏ hy vọng buộc thay đổi chế độ ở Iran.