Eo biển Hormuz một lần nữa trở thành điểm nóng khi Iran và Mỹ cáo buộc lẫn nhau vi phạm Biên bản ghi nhớ (MoU) ký ngày 15/6, đặc biệt là khoản 5 về đảm bảo an toàn cho tàu thương mại. Cuộc giao tranh đầu tiên kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực đã nổ ra vào cuối tuần qua, khiến hàng chục tàu bị tấn công hoặc buộc phải đổi hướng.
Theo nội dung Điều 5 của MoU, Iran cam kết nỗ lực tối đa để đảm bảo tàu thương mại đi qua eo biển mà không bị thu phí trong 60 ngày, đồng thời dỡ bỏ các chướng ngại vật kỹ thuật và quân sự, rà phá thủy lôi trong vòng 30 ngày. Ngoài ra, Iran phải đối thoại với Oman về quản lý eo biển phù hợp với luật pháp quốc tế và chủ quyền của các quốc gia ven biển.
Tuy nhiên, việc kiểm soát luồng hàng hải đã trở thành vấn đề gai góc. Iran nhấn mạnh eo biển thuộc quyền quản lý của mình và cảnh báo bất kỳ thay đổi đơn phương nào sẽ gây leo thang. Ngược lại, Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh đòi quyền tự do hàng hải, phản đối đề xuất thu phí từ Tehran.
Giáo sư Hassan Ahmadian (Đại học Tehran) cho rằng Washington đang “phá vỡ chính thỏa thuận của mình”, tìm cách rút lui khỏi MoU và buộc Iran phải thực thi. Trong khi đó, nhà phân tích chính trị Abas Aslani tại Tehran khẳng định Iran coi eo biển là “đòn bẩy” để ngăn chặn các cuộc tấn công của Mỹ trong tương lai.
Căng thẳng leo thang từ cuối tuần qua khi tàu Ever Lovely (mang cờ Singapore) bị máy bay không người lái tấn công hôm 27/6, một ngày sau đó tàu Kiku (mang cờ Panama) cũng bị trúng đạn. Mỹ đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào năm căn cứ ven biển của Iran. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã phóng tên lửa đạn đạo và máy bay không người lái vào các căn cứ của Mỹ tại Kuwait và Bahrain, buộc các tàu thương mại giảm từ 70 chuyến/ngày (24/6) xuống còn 40 chuyến (28/6).
Tổng thống Mỹ Donald Trump cảnh báo có thể “hủy diệt hoàn toàn” Iran nếu vi phạm tiếp diễn. Tuy nhiên, nhà phân tích quốc phòng Wolfgang Pusztai cho rằng mức độ giao tranh hiện nay vẫn chưa đến mức leo thang toàn diện và “vẫn còn cơ hội cho giải pháp hòa bình”.
