Trí tuệ nhân tạo và câu hỏi ai sở hữu di sản dệt may Ấn Độ

Trong một lần cùng mẹ đi mua khăn gamusa – chiếc khăn truyền thống của vùng đông bắc Ấn Độ – tại bang Meghalaya, Bitupan Deka nhận ra một điều bất thường: mọi cửa hàng đều bày bán những mẫu họa tiết giống hệt nhau, lặp đi lặp lại chỉ vài kiểu.

Tìm hiểu, ông được biết những người thợ dệt ở Sualkuchi, huyện thuộc bang Assam lân cận, chỉ được trả một khoản phí một lần khoảng 2.000 rupee (tương đương 21 USD) cho mỗi mẫu thiết kế họ tạo ra, thay vì được hưởng tiền bản quyền. Việc cắt giảm số lượng mẫu thiết kế là cách tiết kiệm chi phí mà các nhà sản xuất áp dụng.

Phát hiện này thôi thúc Deka, hiện là trợ giảng công nghệ máy tính tại Đại học MIT ở Shillong, xây dựng một hệ thống có thể tạo ra vô số mẫu thiết kế mới cho các loại vải như vậy. Ông khẳng định công trình của mình không nhằm thay thế các nhà thiết kế truyền thống, mà hy vọng nó sẽ trở thành công cụ giúp họ sáng tạo họa tiết mới, hiện đại hơn một cách dễ dàng, để người tiêu dùng có thêm lựa chọn. Sau khi bằng sáng chế – đang được nộp thông qua bộ phận nghiên cứu và phát triển của trường – được chấp thuận, Deka dự định thương mại hóa hệ thống thành dịch vụ thiết kế mà ngành dệt may có thể sử dụng.

Trong kho tàng dệt may đa dạng của Ấn Độ, hoa văn và họa tiết lưu giữ ký ức về một vùng đất, huyền thoại của cư dân nơi đó, thậm chí cả lịch sử di cư. Những người thợ dệt sáng tạo mẫu từ những gì hiện hữu quanh mình, rồi tô màu bằng các chất liệu địa phương, chủ yếu trên khuôn đất sét và khung gỗ được chạm khắc. Họ không chỉ sao chép một họa tiết mà còn kế thừa nó: đôi tay họ ngập ngừng đúng ở những chỗ bà của họ từng ngập ngừng, và họ hiểu vì sao một bông hoa cụ thể phải hướng sang trái.

Máy tính không có sự kế thừa hay ngập ngừng như vậy. Nó học bằng cách phân tích hình ảnh rồi lặp lại chúng thành vô số biến thể. Thế nhưng, như hệ thống của Deka cho thấy, máy tính giờ đây có thể vẽ và dệt chính bông hoa ấy.

Bộ dữ liệu Rekh Sanganeri là một hệ thống tương tự được phát triển cho dòng vải in khối thủ công Sanganeri ở bang Rajasthan, miền tây Ấn Độ. Bộ dữ liệu gồm ảnh độ phân giải cao của các mẫu in, được chú thích chi tiết đến cả vết lem mực và độ lệch nhẹ – những khiếm khuyết vốn là dấu ấn của đồ thủ công. Người phát triển là Reddy Sai Nivas C khẳng định bộ dữ liệu nên được dùng làm tư liệu nghiên cứu và nghệ thuật, không phải để thay thế nghệ nhân.

Nhưng chính lời miễn trừ ấy lại chứa nghịch lý: những công cụ được tạo ra để lưu giữ một nghề thủ công đang khiến ngôn ngữ thị giác của nghề ấy dễ bị tái tạo kỹ thuật số hơn, mà không cần đến người thợ.

Ông Dinesh Chhipa xuất thân từ một trong những gia đình Chhipa lâu đời nhất – một đẳng cấp nghệ nhân và thương nhân nổi tiếng với nghề nhuộm và in khối. Ông là nhà thiết kế Bagru, kỹ thuật in khối từ thị trấn Bagru, bang Rajasthan, đồng thời là doanh nhân dệt may. Theo ông, nghề thủ công truyền thống sản xuất chậm; dù có ai trả giá cao đến đâu, họ cũng không thể làm ra số lượng lớn, nên ông không trách những người dùng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo để lấp khoảng trống. Tuy vậy, ông phản đối việc mượn tên gọi của nghề và vùng miền như Bagru hay Jaipuri, bởi những mẫu thiết kế và họa tiết ấy sinh ra từ văn hóa và nhu cầu của chính cộng đồng sở hữu chúng.

Ai sở hữu văn hóa khi nó biến thành dữ liệu?

Ấn Độ đã số hóa ký ức dệt may của mình trong nhiều năm, từ các bộ sưu tập lịch sử của Cơ quan Khảo sát Thực vật Ấn Độ đến Bharatiya Vastra Shilpa Kosh – cổng thông tin quốc gia do Học viện Công nghệ Thời trang Quốc gia và Trung tâm Phát triển Máy tính Tiên tiến (C-DAC) xây dựng. Nếu không được ghi chép, những truyền thống và tri thức mong manh ấy có thể biến mất. Nhưng việc số hóa cũng đồng nghĩa kho dữ liệu ấy có thể bị một hệ thống trí tuệ nhân tạo sử dụng để tái tạo các nghề thủ công ở quy mô lớn.

Tại Hội nghị Thượng đỉnh Tác động Trí tuệ Nhân tạo Ấn Độ ở New Delhi hồi tháng 2 năm nay, công ty phần mềm Tata Consultancy Services (TCS) đã giới thiệu Bridgital Loom, hệ thống trí tuệ nhân tạo chuyển thiết kế dệt thành hướng dẫn sẵn sàng cho khung dệt. Đèn LED trên khung dệt dẫn đường cho người thợ qua từng bước luồn sợi của các họa tiết Banarasi và Kanchipuram phức tạp – vốn mang tên những thành phố nơi các nghề này hình thành. TCS cho biết công nghệ này giúp người thợ thực hiện thiết kế phức tạp nhanh hơn, ít lỗi hơn, và được xem là cầu nối giữa nghệ nhân với công nghệ. Một dự án thí điểm sử dụng khung dệt này đang được triển khai tại Kanchipuram, thị trấn thuộc bang Tamil Nadu, miền nam Ấn Độ.

Trả lời nền tảng trực tuyến Digit tại hội nghị, bà Muthulakshmi Nellaiappan, người phụ trách chiến lược trí tuệ nhân tạo của Bridgital Loom, lưu ý rằng một người thợ mới cần hơn 15 năm để thành thạo nghề. Với công nghệ hiện có, người thợ trẻ vừa nhập nghề có thể trở thành bậc thầy sớm hơn nhiều. Bà cũng cho biết do phần lớn khung dệt của Ấn Độ không dùng điện tử, TCS đã bảo đảm hệ thống của mình hoạt động được cả với khung dệt thủ công, và điều này là thiết yếu để mở rộng quy mô công nghệ.

Tuy nhiên, khung dệt kỹ thuật số cũng đặt ra một câu hỏi khác: ai sở hữu văn hóa khi nó biến thành dữ liệu thuần túy? Nhiều thế hệ qua, tri thức dệt may của Ấn Độ nằm ngoài hệ thống sở hữu trí tuệ. Nó sống trong ký ức cộng đồng, được truyền từ thầy sang trò mà không có giấy chứng nhận sở hữu. Kanchipuram, Mekhela-Sador, Sanganeri hay Banarasi là tên những vùng đất mà chính các loại vải này đã góp phần tạo nên, chứ không chỉ đơn thuần ra đời từ đó. Giờ đây, tri thức ấy đang đi vào các mô hình tạo sinh – những mô hình không mắc nợ gì với các truyền thống này.

Với giới thiết kế và sản xuất, viễn cảnh ấy đầy hấp dẫn: họa tiết được kết hợp tùy ý, màu sắc thay đổi chỉ bằng một câu lệnh, hàng nghìn mẫu thiết kế được tạo ra tức thì. Cỗ máy mang đến sự dồi dào. Người nghệ nhân thì từ trước đến nay luôn sống trong cảnh thiếu thốn: tiền bạc, quyền thương lượng và cả sự công nhận.

Bà Ananthalakshmi Vadivel, nghệ nhân dệt đời thứ ba, chủ xưởng Vadivel Silk Looms ở Kanchipuram, cho biết cơ sở của bà đang phải cạnh tranh trên thị trường với những chiếc sari Kanchipuram giá rẻ hơn sản xuất trên khung dệt điện tử. Theo bà, với trí tuệ nhân tạo, những người bán này có thể tạo ra các mẫu thiết kế theo xu hướng nhanh hơn và rẻ hơn để thu hút người tiêu dùng đại chúng, nhưng hàng nhái không bao giờ thay thế được hàng thật. Sẽ luôn có thị trường cho Kanchipuram chính gốc và vải thủ công, dù công nghệ có làm hàng nhái rẻ đến mức nào, bởi chất dệt, màu sắc và thiết kế Kanchipuram thực sự chỉ có thể được tạo ra bằng tay, và những người mua sành sỏi đều biết điều đó.

Dẫu vậy, câu hỏi không còn là liệu trí tuệ nhân tạo có thể tái tạo một loại vải hay không. Chắc chắn là có. Câu hỏi là: ai được trả tiền khi nó làm vậy?

Khoảng trống pháp lý

Hồi tháng 12/2025, Bộ Xúc tiến Công nghiệp và Thương mại Nội địa liên bang đã đề xuất một cơ chế "giấy phép bao trùm" theo luật định, trong đó các nhà phát triển trí tuệ nhân tạo có thể huấn luyện mô hình trên tài liệu có bản quyền thu thập hợp pháp mà không cần xin phép từng chủ sở hữu quyền. Khi được thương mại hóa, các hệ thống này sẽ phải trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu bản quyền theo mức do chính phủ quy định.

Nhưng luật sở hữu trí tuệ giả định một tác phẩm có thể truy nguyên và một tác giả có thể truy nguyên. Trong khi đó, một họa tiết là tài sản chung của cộng đồng, kỹ thuật của nó được truyền qua nhiều thế hệ mà không có người khởi tạo duy nhất. Trong những trường hợp như vậy, ai được quyền hưởng tiền bản quyền và quyền tác giả? Người nghệ nhân đầu tiên tạo ra mẫu thiết kế? Nhiếp ảnh gia đã ghi lại nó? Nhà nghiên cứu tập hợp bộ dữ liệu? Nhà phát triển xây dựng công cụ? Pháp luật Ấn Độ chưa đưa ra câu trả lời rõ ràng. Người nghệ nhân mà tên chưa từng xuất hiện trên nhãn hàng có thể một lần nữa vắng mặt trong các giấy tờ.

Trong khi đó, chính phủ đang lên kế hoạch thành lập một bộ phận nghiên cứu trí tuệ nhân tạo dành riêng cho dệt thủ công, thuộc Trung tâm Xuất sắc về Công nghệ Dệt Thủ công tại Viện Công nghệ Ấn Độ (IIT) ở thủ đô New Delhi. Cơ sở trị giá 1,4 triệu USD, khánh thành hồi tháng 8, hướng tới hiện đại hóa ngành dệt thủ công bằng cách kết hợp di sản dệt truyền thống với công nghệ đương đại. Chính phủ cũng dự kiến đăng ký hàng nghìn thợ dệt, gắn cảm biến lên khung dệt của họ để chuyển các mẫu dệt thành dữ liệu số, đồng thời cấp thẻ mã QR để truy xuất nguồn gốc. Hệ thống Vingatha của bang Maharashtra cũng làm điều tương tự ở cấp bang khi xác thực các loại sari dệt thủ công như Paithani và Karvat Kathi.

Ý tưởng rất đơn giản: nếu một chiếc sari có thể cho biết nó đến từ đâu, người làm ra nó sẽ khó bị xóa nhòa hơn. Dù những biện pháp này không thể ngăn chặn thiết kế và sản xuất hàng loạt ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chúng có thể mang lại cho nghệ nhân sự hiện diện rõ ràng hơn và biến mỗi tác phẩm thành một kho lưu trữ.

Không thể tách tên gọi khỏi cộng đồng

Trong các phòng tranh, vải dệt truyền thống đang ngày càng rũ bỏ nhãn "thủ công" để chuyển sang hạng mục sinh lời hơn là nghệ thuật đương đại. Nghệ sĩ Gurjeet Singh đến từ thành phố Chandigarh mới đây đã tổ chức một triển lãm cá nhân về dệt may ở New York, biến những mảnh vải vụn, cúc áo và mẩu thêu bỏ đi thành tác phẩm điêu khắc khám phá bản sắc giới và những định kiến xã hội. Nghệ sĩ Sayan Chanda, hiện sống ở London, làm việc với những chiếc chăn bông Bengal cổ được cắt và dệt lại để đặt câu hỏi về quan niệm cố định của văn hóa. Nghệ sĩ Sumakshi Singh ở Gurugram dùng kỹ thuật thêu tinh xảo và những cấu trúc chỉ treo lơ lửng để tái dựng các mảnh kiến trúc của những ngôi nhà, khu vườn và câu chuyện cá nhân đã biến mất.

Tại New Delhi, 20 nghệ nhân và tập thể do nghệ nhân dẫn dắt như vậy đã góp mặt trong một triển lãm tôn vinh các nghề dệt truyền thống. Bà Aparupa Ray Ganguly, giám tuyển triển lãm, cho biết mục tiêu là giới thiệu những nghề thủ công này như các thực hành đang sống, tiếp tục biến đổi qua các nghệ nhân đương đại, thay vì như di sản chỉ để lưu trữ. Một trong những nghệ sĩ tham gia, Kanmai Payun, là người hành nghề cuối cùng của Fulor Saneki – một mẫu hoa của thợ dệt Assam. Ban tổ chức đã khuyến khích bà dạy nghề cho cậu con trai 17 tuổi để nghề này còn tồn tại sau khi bà qua đời.

Nhưng khi vải dệt ngày càng có giá trong các phòng tranh, người làm ra chúng không đương nhiên có quyền kiểm soát tác phẩm của mình. Hồi tháng 4, một triển lãm khác ở New Delhi mang tên "Không một người thợ" cho thấy các nghệ nhân vắng mặt ngay trong buổi xem trước, phơi bày cách vải dệt truyền thống được thẩm mỹ hóa trong khi những người mang tri thức ấy vẫn không được công nhận.

Ông Chhipa, nghệ nhân kiêm thương nhân ở Rajasthan, nhấn mạnh: "Không thể tách tên gọi khỏi cộng đồng. Hãy gọi sản phẩm sản xuất hàng loạt của các bạn là in kỹ thuật số và để tên gọi truyền thống cho những nghệ nhân chính gốc."