Quyền khởi kiện bảo vệ quyền công dân tại Mỹ đang bị thu hẹp

Mùa thu năm nay, Tòa án Tối cao Mỹ sẽ xem xét một vấn đề có thể ảnh hưởng sâu rộng đến quyền công dân: ai có quyền thực thi các quyền đó? Ngày 30/11, các thẩm phán sẽ nghe tranh luận về việc liệu nhân viên của các trường đại học được tài trợ liên bang có thể kiện theo Điều IX (Title IX) về cáo buộc phân biệt đối xử tại nơi làm việc hay không. Chính quyền Trump đã thúc giục tòa án phán quyết rằng họ không thể, với lập luận rằng Quốc hội chưa từng trao cho nhân viên đại học quyền khởi kiện tư nhân.

Vụ việc là mặt trận mới nhất trong một nỗ lực pháp lý rộng lớn nhằm hạn chế khả năng của cá nhân và các nhóm vận động tự đưa các vi phạm quyền ra tòa. Hồi tháng 6, Tòa án Tối cao đã từ chối thụ lý đơn kháng cáo phán quyết của một tòa phúc thẩm liên bang cấm Arkansas United, một tổ chức vận động cho người nhập cư, khởi kiện để thực thi các biện pháp bảo vệ cử tri cần hỗ trợ tại điểm bỏ phiếu. Trong ngày càng nhiều vụ án, các bang do Đảng Cộng hòa lãnh đạo và chính quyền Trump đang theo đuổi cùng một nguyên tắc cơ bản: trừ khi Quốc hội trao quyền rõ ràng cho công dân khởi kiện, việc thực thi pháp luật nên được giao phần lớn cho chính phủ.

Nghe có vẻ như một lập luận pháp lý phức tạp, nhưng hệ quả của nó thì không hề nhỏ. Nếu cá nhân và các nhóm quyền công dân không thể ra tòa khi luật bảo vệ họ bị vi phạm, quyền quyết định quyền nào thực sự được thực thi sẽ ngày càng nằm trong tay chính phủ – chính thể chế có thể đang vi phạm, phớt lờ hoặc chọn không thực thi các quyền đó.

Quyền khởi kiện tư nhân cho phép cá nhân hoặc nhóm thay mặt họ nộp đơn kiện để thực thi các quyền được pháp luật bảo vệ. Những vụ kiện này có thể yêu cầu tuân thủ pháp luật hoặc bồi thường cho các vi phạm trong quá khứ. Quyền khởi kiện tư nhân không tự động có theo luật liên bang và luật bang của Mỹ. Quốc hội và cơ quan lập pháp các bang đôi khi trao quyền khởi kiện rõ ràng. Khi họ không làm vậy, tòa án phải xác định liệu luật có ngụ ý cho phép cá nhân hoặc nhóm khởi kiện hay không, hay việc thực thi chỉ thuộc về cơ quan chính phủ.

Trên thực tế, kiện tụng tư nhân đã là một phần thiết yếu trong việc thực thi quyền trong phần lớn lịch sử nước Mỹ. Giáo sư luật George Rutherglen của Đại học Virginia viết trong một bài báo năm 2015: “Lịch sử lâu dài của quyền công dân, từ thời Tái thiết, khiến chúng trở thành những quyền tư nhân điển hình, mà việc thực hiện và thực thi chủ yếu nên dựa vào sáng kiến của các cá nhân nắm giữ các quyền đó. Thực thi công không còn nghi ngờ gì là cần thiết, và nó cũng có truyền thống lâu đời và danh giá trong luật quyền công dân, nhưng nó không thể thay thế hoàn toàn quyền kiểm soát của cá nhân đối với các quyền cá nhân.”

Những người ủng hộ quyền khởi kiện tư nhân, như hiệp hội AARP, coi đây là công cụ hiệu quả để các cá nhân và nhóm dễ bị tổn thương bảo vệ quyền của mình khi cơ quan chính phủ không sẵn lòng hoặc không thể hành động. Tuy nhiên, những người chỉ trích, như Viện Cải cách Pháp lý thuộc Phòng Thương mại Mỹ, lập luận rằng kiện tụng tư nhân có thể khuyến khích các vụ kiện vô căn cứ.

Những người chỉ trích này, thường thuộc cánh hữu chính trị, đã cố gắng hạn chế kiện tụng tư nhân thông qua các lập luận pháp lý chống lại quyền khởi kiện tư nhân. Một ví dụ là phán quyết Alexander v. Sandoval năm 2001, trong đó đa số Tòa án Tối cao do Thẩm phán Antonin Scalia lãnh đạo phán quyết rằng Điều VI không trao quyền khởi kiện tư nhân để thực thi các quy định cấm các chính sách hoặc thực tiễn có tác động khác biệt đối với các nhóm được bảo vệ – sự phân biệt đối xử có thể xảy ra mà không có bằng chứng rõ ràng về ý định.

Áp lực pháp lý chống lại quyền khởi kiện tư nhân đã gia tăng trong những năm gần đây. Các bang do Đảng Cộng hòa lãnh đạo ngày càng thách thức học thuyết về quyền khởi kiện tư nhân ngụ ý, cho rằng tòa án nên bác bỏ các vụ kiện tư nhân để thực thi nhiều loại quyền khác nhau. Chính quyền Trump cũng đã áp dụng quan điểm này. Khi tòa án giải quyết một vụ án về quyền bầu cử năm 2021, Thẩm phán Neil Gorsuch đã đưa ra một ý kiến đồng tình dài một đoạn, được Thẩm phán Clarence Thomas tham gia, đặt câu hỏi liệu “Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965 có tạo ra quyền khởi kiện ngụ ý hay không”, mặc dù vấn đề đó không được nêu ra trong vụ án.

Nỗ lực bảo thủ nhằm hạn chế quyền khởi kiện tư nhân đã lan sang nhiều lĩnh vực. Hồi tháng 6, Tòa án Tối cao đã phán quyết chống lại những người thực hành Pháp Luân Công, những người cáo buộc Cisco Systems giúp chính phủ Trung Quốc phát triển công nghệ giám sát được sử dụng để tạo điều kiện cho việc đàn áp họ, kết luận rằng họ không thể theo đuổi các khiếu nại hỗ trợ và tiếp tay theo luật liên bang mà họ đã viện dẫn.

Một trong những hệ quả quan trọng nhất của việc hạn chế quyền khởi kiện tư nhân là mối đe dọa đối với quyền bầu cử. Trong vụ Arkansas United, Tòa phúc thẩm liên bang khu vực 8 phán quyết rằng tổ chức vận động người nhập cư không có quyền kiện thay mặt những người nói tiếng Anh không phải bản ngữ về quyền được hỗ trợ ngôn ngữ tại phòng bỏ phiếu. Phán quyết liên quan đến Mục 208 của Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965, nhưng đã mở rộng một lập luận rộng hơn mà tòa án này đã áp dụng: rằng cá nhân và tổ chức vận động không thể kiện để thực thi các điều khoản chính của Đạo luật Quyền Bầu cử. Việc Tòa án Tối cao từ chối thụ lý vụ Arkansas United hồi tháng 6 đã giữ nguyên phán quyết đó.

Lập luận này cũng đã được các chính quyền do Đảng Cộng hòa lãnh đạo thúc đẩy trong hai vụ án về tái phân chia khu vực bầu cử và làm loãng lá phiếu: Board of Election Commissioners v. NAACP ở Mississippi và Turtle Mountain Band of Chippewa Indians v. Howe ở North Dakota. Hồi tháng 5, Tòa án Tối cao đã hủy bỏ các phán quyết trong cả hai vụ và gửi lại để xem xét lại dựa trên phán quyết của mình trong vụ Louisiana v. Callais, mà không giải quyết câu hỏi về thực thi tư nhân. Phán quyết đó đã nâng cao đáng kể ngưỡng đối với một số khiếu nại về làm loãng lá phiếu theo chủng tộc, gây nguy hiểm cho quyền bầu cử của cộng đồng người da đen, gốc Tây Ban Nha và người Mỹ bản địa trên khắp nước Mỹ. Đồng thời, các chính quyền do phe bảo thủ kiểm soát đang cố gắng từ chối quyền của các thành viên và những người ủng hộ các cộng đồng này trong việc đưa một số vụ án như vậy ra tòa, với lập luận rằng chỉ Bộ Tư pháp mới có thể khởi kiện các vi phạm quyền bầu cử đó.

Mối nguy hiểm lớn hơn là khi quyền khởi kiện tư nhân bị thu hẹp, việc thực thi luật liên bang ngày càng phụ thuộc vào các quyết định của nhánh hành pháp.

Chính quyền Trump hiện đang theo đuổi một cách khác để hạn chế thực thi tư nhân. Đạo luật Không khí Sạch trao rõ ràng quyền cho công dân khởi kiện một số vụ án nhất định, nhưng Bộ Tư pháp đã tìm cách can thiệp và bác bỏ một vụ kiện chống lại xAI với cáo buộc rằng các tuabin khí tại cơ sở điện lực của công ty ở Southaven, Mississippi, đang vi phạm luật môi trường liên bang và gây ô nhiễm các cộng đồng xung quanh. Cơ sở này cung cấp năng lượng cho trung tâm dữ liệu Colossus 2 của xAI ở Memphis gần đó. Hồi tháng 9, Bộ Tư pháp đã kháng cáo lên Tòa phúc thẩm khu vực 5 và tìm cách đình chỉ vụ án. Bộ lập luận rằng việc cho phép vụ kiện tiếp tục sẽ đe dọa an ninh quốc gia và nỗ lực giành vị thế dẫn đầu toàn cầu của Mỹ trong lĩnh vực AI. Ở đây, vấn đề không phải là liệu Quốc hội có tạo ra quyền khởi kiện tư nhân hay không – Quốc hội đã làm vậy – mà là liệu nhánh hành pháp có thể can thiệp để dừng một vụ án như vậy khi nó xung đột với các ưu tiên của mình hay không.

Việc chỉ dựa vào Bộ Tư pháp để theo đuổi các vụ án như vậy ở cấp liên bang là một đề xuất đặc biệt đáng ngờ dưới chính quyền hiện tại. Bộ này cũng đã bị vũ khí hóa để nhắm vào các đối thủ chính trị của Tổng thống Trump. Ban Dân quyền của Bộ đã bị chuyển hướng khỏi việc bảo vệ quyền của các nhóm chủng tộc và sắc tộc thiểu số, và tập trung lại vào các vụ án do nguyên đơn da trắng đưa ra với cáo buộc cái gọi là “phân biệt đối xử ngược”.

Việc chính trị hóa Bộ Tư pháp hiện nay có thể bị đảo ngược dưới một chính quyền tương lai. Nhưng ngay cả khi đó, sự xói mòn quyền khởi kiện tư nhân sẽ khiến việc thực thi các quyền dân sự và chính trị ngày càng phụ thuộc vào một cơ quan liên bang có nguồn lực hạn chế và chịu sự chỉ đạo chính trị. Ví dụ, như Democracy Docket ghi nhận vào năm 2024, trong số 216 vụ án về quyền bầu cử và tái phân chia khu vực đang được theo dõi vào thời điểm đó, chỉ có 5 vụ do Bộ Tư pháp đưa ra. Như Giáo sư Rutherglen đã lưu ý trong bài viết của mình, dựa chủ yếu vào các chủ thể chính phủ để thực thi quyền “là biến đổi bản chất của các quyền đó: từ tư nhân thành công cộng, từ cá nhân thành nhóm, từ kiểm soát pháp lý của nguyên đơn thành kiểm soát chính trị của các nhà quản lý.”

Quyền khởi kiện tư nhân hiện đang bị xói mòn, từng vụ án một. Các chính trị gia, những người vận động cho tự do dân sự và các tổ chức phải thách thức xu hướng này trước khi nhiều con đường thực thi bị đóng lại. Nếu không, những biện pháp bảo vệ giành được qua nhiều thập kỷ có thể ngày càng phụ thuộc vào thiện chí của chính quyền trong việc duy trì chúng, khiến những người bị xâm phạm quyền có ít cách hơn để tìm kiếm biện pháp khắc phục.

Quan điểm trong bài viết này là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.