Thỏa thuận Mỹ-Iran có thể mở ra quỹ đầu tư 300 tỷ USD cho Tehran?

Bản ghi nhớ Mỹ-Iran dự kiến được chính thức ký kết tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu có thể mở đường cho việc thành lập quỹ đầu tư 300 tỷ USD cho Iran, như một phần trong thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến đã gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nói với CBS News rằng các ưu đãi tài chính sẽ gắn với việc Iran thực hiện các nghĩa vụ của thỏa thuận.

Tổng thống Donald Trump từng chỉ trích thỏa thuận hạt nhân năm 2015 vì mang lại lợi ích kinh tế cho Tehran. Trên Truth Social, ông Trump tuyên bố câu chuyện Mỹ trả Iran 300 triệu USD là 'tin giả'. Vance cũng khẳng định số tiền không phải khoản thanh toán cho uranium làm giàu của Iran. 'Khi người ta nói hàng tỷ USD tài sản sẽ được giải phóng, điều đó không đúng', ông nói. 'Điều đúng là Iran sẽ có tương lai tốt đẹp hơn nếu họ thực hiện các nghĩa vụ.'

Vance cho biết thỏa thuận 'về cơ bản đưa ra một cánh tay cho Iran, nói rằng nếu các bạn sẵn sàng tôn trọng nghĩa vụ, cho phép thanh sát chương trình hạt nhân, chúng tôi sẽ chào đón các bạn trở lại nền kinh tế thế giới'. Quỹ đầu tư được cho là do liên minh Vùng Vịnh tài trợ, không phải từ chính phủ Mỹ, mà được tạo ra cho các công ty muốn đầu tư vào Iran. Theo The New York Times, các nguồn tin cho biết quỹ này sẽ không đến từ chính phủ mà từ các doanh nghiệp.

Chuyên gia Muhanad Seloom nhận định đây là giải pháp 'không thua' cho Washington. 'Nếu Iran cải cách, chính quyền Mỹ sở hữu hòa bình; nếu không, Mỹ không mất gì và Vùng Vịnh chịu rủi ro'. Quỹ đầu tư được xây dựng để tránh việc giải phóng trực tiếp tài sản đóng băng của Iran, vốn dao động trên 100 tỷ USD. Truyền thông Iran đưa tin bản ghi nhớ 14 điểm có thể giải phóng 24 tỷ USD tài sản đóng băng, nhưng Vance phủ nhận con số này trong văn bản. Đối với Iran, nơi chiến tranh gây thiệt hại 29 tỷ USD và tỷ lệ lạm phát cao nhất kể từ 1942, quỹ đầu tư có thể là phao cứu sinh, nhưng gây ra 'vấn đề nhân phẩm' khi Tehran coi đó là khoản tiền có điều kiện.

Bản ghi nhớ gia hạn lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, trong thời gian đó hai bên sẽ đàm phán về việc xử lý kho dự trữ uranium làm giàu hơn 440 kg của Iran. Vance cho biết Tehran đã đồng ý từ bỏ kho dự trữ, chấp nhận thanh sát định kỳ và không chế tạo vũ khí hạt nhân, nhưng toàn văn thỏa thuận chưa được công bố. Việc mở lại Eo biển Hormuz cũng là điểm gây tranh cãi, với một số vấn đề kỹ thuật chưa được giải quyết.

Phản ứng hỗn hợp diễn ra sau thỏa thuận. Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi nói rằng thỏa thuận mang lại lợi ích kinh tế nhưng Tehran không phụ thuộc hoàn toàn vào đó. Lãnh tụ tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, chưa bình luận. Một số người dân Iran phản đối thời điểm công bố trùng sinh nhật ông Trump. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao đã phê duyệt thỏa thuận để 'kiểm chứng cam kết thực sự của Mỹ'.

Tại Hội nghị G7 ở Pháp, ông Trump mô tả thỏa thuận là 'công bằng', 'tốt' và nói Iran không thể có vũ khí hạt nhân nếu không 'sẽ bị nổ tung'. Tiểu vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani cho rằng thỏa thuận sẽ mang lại kết quả tích cực cho khu vực. Các nghị sĩ Dân chủ Mỹ hoan nghênh thỏa thuận ngừng chiến nhưng yêu cầu công bố các điều khoản. Thượng nghị sĩ Cộng hòa Lindsey Graham lo ngại cách nhìn của Iran khác với tuyên bố của nhóm đàm phán Mỹ. Chuyên gia Seloom kết luận hai bên 'đang nói về nhau, nói với khán giả trong nước, mỗi bên phải bán thỏa thuận như một chiến thắng'.