Thỏa thuận mới giữa Syria và Nga: Hợp tác thực dụng sau khi Assad sụp đổ

Syria và Nga đã trải qua 18 tháng đàm phán về tương lai sự hiện diện quân sự của Moscow sau khi chế độ Bashar al-Assad sụp đổ vào tháng 12/2024. Ngày 9/8, chính quyền hậu Assad tại Damascus tuyên bố đã đạt được biên bản ghi nhớ liên quan đến căn cứ không quân Hmeimim và căn cứ hải quân Tartus.

Theo thỏa thuận, Syria sẽ nắm quyền kiểm soát các cơ sở dân sự tại căn cứ không quân Hmeimim và khu thương mại của cảng Tartus. Phần cơ sở quân sự sẽ được chuyển đổi thành các trung tâm huấn luyện và đào tạo chung giữa Nga và Syria, dự kiến hoàn tất trong vòng ba tháng. Moscow chưa đưa ra bình luận chính thức về thỏa thuận này.

Đây là sự thay đổi đáng kể so với vai trò trước đây của hai căn cứ trong việc phục vụ chế độ al-Assad trong cuộc nội chiến kéo dài gần 14 năm, khiến hàng trăm nghìn người Syria thiệt mạng và hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận này phản ánh cách tiếp cận thực dụng: Damascus giành lại quyền kiểm soát tốt hơn đối với các cơ sở quan trọng, trong khi Nga giữ được chỗ đứng và tránh bị đẩy hoàn toàn khỏi một quốc gia mà Moscow đã đầu tư nhiều thập kỷ.

Chuyên gia Alexey Muraviev từ Đại học Edith Cowan (Australia) nhận định: “Thỏa thuận giữa Nga và chính phủ Syria cho thấy cả hai nước đều cần nhau”. Damascus dường như “không muốn chấm dứt mối quan hệ lâu dài với Nga”.

Nga vẫn giữ chỗ đứng quân sự tại Syria

Moscow từng là đồng minh quan trọng của Assad, can thiệp quân sự năm 2015 giúp giữ chính quyền của ông này nắm quyền. Hmeimim là trung tâm chiến dịch không kích của Nga, còn Tartus là đầu mối hải quân chủ yếu của Moscow tại Địa Trung Hải. Tuy nhiên, Nga đã không can thiệp khi phe đối lập do Ahmed al-Sharaa lãnh đạo tiến về Damascus và lật đổ chế độ vào cuối năm 2024. Sau đó, binh sĩ Nga rút dần khỏi Syria, chỉ giữ hai căn cứ nói trên.

Bộ Ngoại giao Syria xem thỏa thuận mới là “tái cơ cấu sự hiện diện của Nga dọc bờ biển Syria”, đồng thời nhấn mạnh đây là “bước phát triển quan trọng nhất kể từ khi đàm phán bắt đầu cách đây khoảng một năm rưỡi, mở đường cho một giai đoạn mới trong quan hệ Syria – Nga”.

“Không có kẻ thù vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn”

Nhà phân tích Ruslan Trad thuộc Hội đồng Đại Tây Dương nhận định chính quyền al-Sharaa từng chiến đấu chống lực lượng do Nga hậu thuẫn nhưng ngay sau khi lên nắm quyền đã bắt đầu đàm phán để giữ Moscow lại thay vì trục xuất. “Điều này xác nhận châm ngôn thực dụng trong chính trị: không có kẻ thù vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn”.

Giới phân tích cho rằng Damascus có thể đã tính toán rằng việc trừng phạt Nga vì vai trò trong chiến tranh sẽ gây thiệt hại nhiều hơn là có lợi. Moscow đang nắm quyền tị nạn của cựu Tổng thống Assad, giữ các khoản nợ và hợp đồng tái thiết của Syria, cung cấp dầu và ngũ cốc trợ giá, đồng thời là thành viên thường trực Hội đồng Bảo an với quyền phủ quyết.

Ông Aron Lund, chuyên gia tại Century International, chỉ ra rằng có rất nhiều công nghệ quân sự và dân sự tại Syria có nguồn gốc từ Nga và Liên Xô trước đây. “Việc cắt đứt hoàn toàn mối quan hệ hợp tác này sẽ rất khó khăn với Syria”. Ông mô tả đây là “sự thực dụng giao dịch từ cả hai phía”. Các cuộc họp giữa hai bên bắt đầu chỉ vài tuần sau khi Assad bị lật đổ, thậm chí có thỏa thuận sơ bộ được đạt được ngay từ trước khi chế độ cũ sụp đổ, trong thời gian diễn ra chiến dịch tấn công lật đổ.

Cán cân chủ quyền: Syria không còn là “khách hàng” của Moscow

Tổng thống al-Sharaa đã hai lần đến Moscow thăm Tổng thống Putin kể từ khi lên nắm quyền, đồng thời công khai ghi nhận vai trò của Nga trong việc “ổn định tình hình không chỉ ở Syria mà còn trong khu vực”. Putin cũng đã bày tỏ ủng hộ toàn vẹn lãnh thổ của Syria.

Về phía Nga, Moscow cần duy trì “nền tảng quân sự duy nhất tại Địa Trung Hải để triển khai sức mạnh đến châu Phi và khu vực”, đồng thời có thể đổi lại bằng việc xóa nợ, hợp tác kinh tế và ủng hộ Syria tại Liên Hợp Quốc. Theo ông Trad, cả hai bên “vẫn cần nhau, nhưng trên các điều khoản được tái đàm phán, phản ánh vị thế mới của Syria như một người gác cổng có chủ quyền thay vì là khách hàng của Moscow”.

Bài toán đa phương

Kể từ khi Assad sụp đổ, các bên phương Tây và khu vực đã tìm cách sử dụng quá trình chuyển tiếp chính trị để hạn chế ảnh hưởng của Nga. Chuyên gia Muraviev cho rằng Mỹ và có thể cả Israel đã nỗ lực thúc đẩy Damascus chấm dứt sự hiện diện của Moscow, nhưng thỏa thuận cho thấy chính phủ Syria đã “giữ vững lập trường, chống lại áp lực” vì thấy rõ lợi ích từ việc duy trì quan hệ với Nga.

Việc đàm phán kéo dài tới một năm rưỡi cũng cho thấy “cả hai bên đều quan tâm đến việc để đàm phán không sụp đổ”. Tuy nhiên, ông Muraviev nhấn mạnh việc giữ Nga không có nghĩa là Syria đóng cửa với các cường quốc khác. “Chính phủ mới sẵn sàng phát triển quan hệ chiến lược với Mỹ, Thổ Nhĩ Kỳ, thậm chí cả Israel, nhưng vẫn muốn duy trì một mạng lưới quan hệ đa chiều… Sự hiện diện của Nga trong phương trình có thể là một quân bài mặc cả trong ván cờ quyền lực với các cường quốc.”

Ông Aron Lund lưu ý các cuộc đàm phán diễn ra rất kín đáo, có thể vì cả hai bên lo ngại việc nói quá nhiều về các căn cứ có thể kích hoạt yêu cầu đóng cửa từ Mỹ và châu Âu. Ông đặt câu hỏi mở: “Thỏa thuận này sẽ hạn chế Nga nhiều hơn, hay trái lại sẽ chính thức hóa và tái kích hoạt sự hiện diện quân sự của Nga ở Syria?”.