Biển Đỏ thành chiến trường, ngư dân Yemen đối mặt tử thần mỗi ngày ra khơi

Al-Makha, Yemen – Vùng biển Đỏ ven bờ Yemen, vốn từ lâu là tiền tuyến của cuộc xung đột kéo dài, giờ đây đã trở thành một tử địa đối với những ngư dân nơi đây. Nhiều người trong số họ đã phải bỏ nghề, tìm kiếm công việc khác để mưu sinh khi cái chết luôn rình rập mỗi chuyến ra khơi.

Anh Mazhar, một ngư dân ở thành phố al-Makha (còn gọi là Mocha) trên bờ Biển Đỏ, đã phải vật lộn kiếm sống kể từ khi chiến tranh lan tới khu vực này vào năm 2015. Nhiên liệu đắt đỏ, tiền thuê thuyền cao, nhưng điều đáng sợ nhất với anh, một người đàn ông ngoài 40 tuổi với gia đình chỉ trông chờ vào thu nhập từ nghề cá, là mỗi lần ra khơi có thể không bao giờ trở về.

“Gần đây, một chiếc thuyền đánh cá ở al-Khawkhah đã bị bắn và chúng tôi mất hai đồng nghiệp. Không ai biết tại sao, và chính quyền cũng không công bố nguyên nhân vụ việc”, Mazhar kể. Việc đi ra ngoài vùng biển gần bờ là một canh bạc nguy hiểm kể từ khi vùng biển này trở thành chiến trường – anh biết những ngư dân đã mất tích không dấu vết. Nhưng khi trong nhà không còn gì để ăn, anh vẫn phải liều mình ra khơi.

Hạn chế trên Biển Đỏ

Bờ Biển Đỏ của Yemen là một trong những trung tâm chính của ngành thủy sản nước này, vốn là nguồn thu xuất khẩu lớn thứ hai sau dầu mỏ trước chiến tranh. Ngành đánh bắt cá ở Biển Đỏ đã bị ảnh hưởng từ những năm đầu xung đột, với kim ngạch xuất khẩu cá từ khu vực này giảm khoảng 70% theo một nghiên cứu năm 2018.

Khu vực này còn có tầm quan trọng chiến lược đặc biệt. Cảng chính Hodeidah nằm cách al-Makha khoảng 160 km về phía bắc, và eo biển Bab al-Mandeb nằm ở lối vào phía nam, kiểm soát một trong những tuyến đường biển quan trọng nhất thế giới. Vì vậy, toàn bộ đường bờ biển đã bị tranh giành quyết liệt kể từ những ngày đầu của cuộc chiến.

Hiện nay, lực lượng Houthi kiểm soát hầu hết lãnh thổ từ biên giới Yemen với Saudi Arabia đến Hodeidah, trong khi các lực lượng thân chính phủ, chủ yếu là Lực lượng Vệ binh Cộng hòa, hoạt động ở phía nam thành phố cảng này. Đường ranh giới đã yên tĩnh trong những năm gần đây, nhưng các cuộc tấn công gần đây của Houthi nhằm vào lực lượng thân chính phủ khắp nước cũng đã nhắm vào al-Makha.

Tuy nhiên, chính những diễn biến trên vùng biển Đỏ mới là điều thu hút sự chú ý của quốc tế. Houthi bắt đầu thường xuyên tấn công tàu thuyền đi qua khu vực này sau khi Israel phát động chiến dịch quân sự ở Gaza từ tháng 10/2023, và gần đây cũng đã tấn công cả tàu của Saudi Arabia. Các vụ tấn công này đã khiến Mỹ, Anh, Israel và Saudi Arabia nhiều lần không kích các mục tiêu của Houthi ở Yemen, bao gồm cả trên Biển Đỏ.

Mazhar cho biết ngư dân hiện phải tuân thủ các ranh giới nghiêm ngặt trên biển mà họ không được phép vượt qua. Điều này không chỉ xảy ra ở al-Makha mà còn ở quận lân cận al-Khawkhah và các khu vực rộng lớn dọc bờ Biển Đỏ.

“Chúng tôi bỏ tiền ra mua thùng phuy và khung xe ô tô cũ để thả xuống biển tạo thành rạn san hô nhân tạo. Tuy nhiên, mỗi khi căng thẳng ở Biển Đỏ leo thang, chúng tôi bị cấm tiếp cận các rạn san hô này vì lý do quân sự và buộc phải đánh bắt gần bờ”, Mazhar nói.

Mối đe dọa

“Tôi không thể nêu tên bên đang hạn chế chúng tôi vì tôi là ngư dân, và lên tiếng có thể khiến tôi gặp nguy hiểm”, Mazhar chia sẻ. “Nhưng cả hai phe tham chiến đều từng ngăn cản chúng tôi ra khơi vào những thời điểm khác nhau. Chúng tôi là nạn nhân của mọi phe phái đang giao tranh trong khu vực của mình”.

Trước năm 2018, các ngư dân địa phương cho biết Lực lượng Kháng chiến Quốc gia (tiền thân của Lực lượng Vệ binh Cộng hòa sau này) đã ngăn họ ra vùng nước sâu và tiếp cận các rạn san hô. Mặc dù các hạn chế sau đó được nới lỏng, nhưng ngư dân cho biết cả Houthi và lực lượng thân chính phủ đều đã áp đặt các hạn chế đi lại trên biển kể từ năm 2023.

“Cuối cùng, ngư dân là những người phải gánh chịu để nuôi sống gia đình. Chúng tôi không liên quan gì đến cuộc chiến này, nhưng chúng tôi lại phải gánh chịu những hậu quả tồi tệ nhất của nó”, Mazhar nói. Anh cho biết thêm một số đồng nghiệp của anh đã bị bắt vì bị cáo buộc buôn lậu hoặc tiếp tay cho phe này chống lại phe kia – những cáo buộc mà anh cho là hoàn toàn vô căn cứ.

Akram, một ngư dân khác ở al-Makha, mô tả một mối nguy hiểm khác: thủy lôi.

“Năm ngoái, tôi rời nhà cùng hai người hàng xóm, và một quả thủy lôi phát nổ dưới thuyền của họ gần bờ biển al-Khawkhah”, anh nhớ lại. “Đó là thủy lôi, làm sao chúng tôi có thể tránh được? Tôi có thể khẳng định rằng Biển Đỏ không còn an toàn nữa, và chúng tôi phải chuyển đi nơi khác”.

“Chúng tôi đang chứng kiến những ngày tồi tệ nhất ở Biển Đỏ”, Akram nói thêm. “Để làm ngư dân ở Biển Đỏ, bạn phải mang theo tấm vải liệm trên vai”.

Ông Fouad Doubla, Chủ tịch Hiệp hội Ngư dân al-Khawkhah, cho biết hơn 30.000 ngư dân đã bị ảnh hưởng bởi các điều kiện trên bờ Biển Đỏ và đang phải vật lộn để đáp ứng nhu cầu thiết yếu cho gia đình, vì đánh bắt cá là nguồn thu nhập duy nhất của họ.

Ông Doubla cũng cho biết 113 ngư dân đã mất tích trên Biển Đỏ kể từ năm 2023, gia đình họ không nhận được bất kỳ thông tin nào về tung tích. Ông nói thêm rằng sự hiện diện của thủy lôi là hậu quả trực tiếp của chiến tranh, liên tục đe dọa tính mạng ngư dân.

“Thủy lôi đã giết chết 264 ngư dân và làm bị thương 215 người khác, buộc nhiều người phải ngừng đánh bắt và tìm kiếm công việc khác”, ông Doubla nói, đồng thời cho biết ngư dân cũng từng bị cướp biển bắt giữ trên Biển Đỏ.

Những lựa chọn thay thế

Ông Doubla giải thích rằng những khó khăn và nguy hiểm mà ngư dân gặp phải đã khiến nhiều người tìm kiếm một cách khác để kiếm tiền.

“Khi ngư dân nhận ra họ không thể ra khơi an toàn và gia đình họ thiếu lương thực, họ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc liều mình trên biển hoặc tìm một công việc khác – và nhiều người đã chọn cách sau để giữ an toàn”, ông Doubla nói.

Với Akram, điều đó có nghĩa là chuyển đến Aden, nơi anh tin rằng đánh bắt cá ở bờ biển phía nam Yemen sẽ an toàn hơn. “Không gì đáng để liều mạng sống của chúng tôi. Gia đình của những người mất tích hiện đang phải vật lộn chỉ để có đủ thức ăn. Tôi khuyến khích các đồng nghiệp của mình cùng tôi chuyển đến một khu vực an toàn”.

Ismail, 48 tuổi, xuất thân từ một gia đình có nhiều đời làm nghề cá, đã quyết định rời bỏ nghề hoàn toàn vào năm ngoái. Anh bán hết ngư cụ tích lũy suốt 20 năm và dùng số tiền đó mua một chiếc xe buýt nhỏ để chạy dịch vụ.

“Nguy hiểm bao vây ngư dân từ mọi phía, và chúng tôi không bao giờ biết khi nào mình sẽ gặp số phận trên biển”, Ismail nói với Al Jazeera khi đang cầm vô lăng chiếc xe buýt của mình. “Tôi không nghĩ người khôn ngoan nào lại tiếp tục nghề cá trong bối cảnh nguy hiểm như vậy”.

Vợ Ismail đã ủng hộ quyết định bỏ nghề của chồng và bán một số trang sức để giúp anh khởi nghiệp kinh doanh mới, nhẹ nhõm vì chấm dứt được nỗi lo thường trực mà cô và 5 đứa con phải chịu đựng mỗi khi anh ra khơi.

“Đôi khi chúng tôi ở trên biển 4 ngày, điều này hoàn toàn bình thường trong hoàn cảnh bình thường”, Ismail nói. “Nhưng ngày nay, điều đó không còn an toàn. Khi tôi ở ngoài biển hơn một ngày, gia đình tôi hoảng loạn, và tôi nghĩ họ có quyền lo lắng”.

Ngày nay, Ismail kiếm được thu nhập khiêm tốn từ việc chạy xe buýt, nhưng anh hài lòng vì được an toàn và có thể dùng bữa cùng gia đình mà không phải lo lắng thường trực.

Mazhar, người vẫn tiếp tục đánh bắt gần bờ, tin rằng những người chuyển sang công việc mới đã có lựa chọn đúng đắn. “Tôi đã hơn một lần nghĩ đến việc rời bỏ nghề nguy hiểm này, nhưng tôi không có lựa chọn nào khác”, anh nói. “Ngay khi tìm được công việc khác, tôi sẽ không do dự dù chỉ một giây”.