Thỏa thuận hạt nhân Rwanda-Nga phản ánh sự thay đổi cán cân quyền lực tại châu Phi

Ngày 19/5, tại Hội nghị thượng đỉnh Đổi mới Năng lượng hạt nhân ở Kigali, Rwanda đã ký Bản ghi nhớ (MoU) hợp tác hạt nhân với Nga, đánh dấu bước tiến trong tham vọng trở thành trung tâm công nghệ và y tế tiên tiến của khu vực. Thỏa thuận bao gồm lĩnh vực y học hạt nhân, hợp tác y tế và khoa học hạt nhân, cùng các dự án lò phản ứng nghiên cứu và chương trình đào tạo tiềm năng.

Người phát ngôn của chính phủ Rwanda, bà Yolande Makolo, cho biết các nghiên cứu khả thi đang được tiến hành cho một cơ sở lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và Trung tâm Khoa học và Công nghệ hạt nhân. Bà nhấn mạnh: “Ngoài Rosatom của Nga, Rwanda cũng ký MoU với Mỹ về hợp tác hạt nhân dân sự, cùng các thỏa thuận với doanh nghiệp từ Nam Phi và Áo”, thể hiện chiến lược đa dạng hóa đối tác quốc tế của Kigali.

Trung tâm dự kiến sẽ bao gồm lò phản ứng nghiên cứu, phòng thí nghiệm, cơ sở đào tạo và hạ tầng y học hạt nhân, song kế hoạch đang ở giai đoạn đầu. Hiện tại, Rwanda đang gửi sinh viên sang Nga học các chương trình kỹ thuật hạt nhân nhằm xây dựng năng lực nội địa.

Sự thay đổi bản đồ ảnh hưởng
Ảnh hưởng của phương Tây tại châu Phi, dựa trên viện trợ, tài chính phát triển và an ninh, đang đối mặt với thách thức mới. Nga nhanh chóng khai thác điều này qua chính sách không can thiệp và tôn trọng chủ quyền. Giáo sư Macharia Munene, chuyên gia về ngoại giao, nhận xét: “Nga được hưởng lợi từ nhận thức suy giảm về tính nhất quán của phương Tây. Với nhiều lãnh đạo châu Phi, cách tiếp cận của Moscow dễ đoán hơn: đầu tư và đào tạo không kèm điều kiện.”

Các thỏa thuận hạt nhân của Nga đã có mặt tại Ai Cập, Ethiopia, Nigeria, Ghana và Nam Phi, do Rosatom dẫn dắt. Trong khi đó, dấu ấn kinh tế của Trung Quốc và quan hệ an ninh của Mỹ tại Kenya, Uganda, Ethiopia, Djibouti khiến châu Phi trở thành bàn cờ cạnh tranh giữa các cường quốc.

Bài toán cân bằng của Rwanda
Rwanda từng bị chỉ trích về nhân quyền, căng thẳng với Mỹ do cáo buộc hậu thuẫn nhóm M23 tại CHDC Congo. Tuy nhiên, Kigali tập trung vào công nghệ và đào tạo trong quan hệ với Moscow. Chuyên gia Beverly Ochieng (Control Risks) cho biết: “Rwanda vẫn có thể điều phối nhiều đối tác. Thỏa thuận này đi cùng MoU y tế với Nga và đàm phán quốc phòng với Pháp. Nước này phân tách các đối tác để phục vụ ưu tiên riêng.”

Tổng thống Paul Kagame duy trì quan hệ bền chặt với Mỹ, Trung Quốc, châu Âu, vùng Vịnh và Nga, tránh phụ thuộc vào bất kỳ bên nào.

Biểu tượng của tham vọng
Các dự án hạt nhân ở châu Phi vừa nhằm phát triển kỹ thuật vừa là tín hiệu chính trị. Theo Ochieng, hầu hết thỏa thuận của Nga mang tính tượng trưng, giúp Rosatom chiếm lĩnh năng lực kỹ thuật ngay cả dưới lệnh trừng phạt, và có thể mất thập kỷ để vận hành. Dù phức tạp và tốn kém, nhiều nước châu Phi xem hợp tác hạt nhân là lựa chọn hấp dẫn, vì cho phép phát triển thực tế mà không phải cam kết với một cường quốc duy nhất.

Giáo sư Munene bình luận: “Nga không giả vờ vượt trội về đạo đức. Sự trung thực đó, cùng tiêu chuẩn kép của phương Tây, thu hút các nước châu Phi đến với Nga và Trung Quốc.”

Lợi ích khu vực và nội địa
Tại Đông Phi, năng lượng hạt nhân là biểu tượng uy tín quốc gia và chiến lược kinh tế. Kenya, Uganda, Ethiopia bày tỏ quan tâm dài hạn. Rwanda hợp tác với nhiều nước phản ánh tham vọng khu vực và sự thận trọng. Chương trình hạt nhân cũng gắn với nội địa: cải thiện y tế qua y học hạt nhân, đào tạo kỹ sư và nghiên cứu. Nếu thành công, trung tâm có thể biến Rwanda thành đầu tàu công nghệ khu vực.

Thỏa thuận này phù hợp với tầm nhìn của ông Kagame đưa Rwanda thành nền kinh tế công nghệ. Tuy nhiên, các nhà phê bình cảnh báo sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài có thể tạo ra phụ thuộc dài hạn.

Chặng đường tiếp theo
Hợp tác hạt nhân là lộ trình dài hạn: nghiên cứu khả thi, đào tạo sinh viên, quy hoạch hạ tầng dự kiến kéo dài nhiều năm, có thể cả thập kỷ trước khi cơ sở vận hành. Rwanda đang đa dạng hóa đối tác, đầu tư vào nhân lực và sử dụng thỏa thuận kỹ thuật như đòn bẩy địa chính trị. Ochieng kết luận: “Rwanda vừa phát triển vừa theo đuổi ngoại giao. Bằng cách phân tách đối tác, nước này tự bảo vệ trước bất định, đồng thời xây dựng nền tảng năng lực khoa học tiên tiến.”