Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan ký hiệp ước phòng thủ: Ai sẽ tham gia tiếp theo?

Thổ Nhĩ Kỳ, Saudi Arabia và Pakistan đã ký một hiệp ước phòng thủ chung tại Mecca, được giới phân tích đánh giá là bước tiến hướng tới một kiến trúc an ninh mới trong khu vực. Hiệp ước mang tên Thỏa thuận Răn đe chung Mecca, được ký hôm thứ Sáu, dựa trên thỏa thuận phòng thủ song phương giữa Saudi Arabia và Pakistan đã đạt được một năm trước đó.

Các quan chức khu vực cho rằng hiệp ước có thể mở rộng để bao gồm các quốc gia khác, củng cố vai trò như một cơ chế an ninh tập thể và răn đe. Vậy ai có thể tham gia tiếp theo, và một liên minh mở rộng sẽ có ý nghĩa gì với an ninh khu vực?

Hiệp ước có nội dung gì?

Điểm trung tâm của hiệp ước là điều khoản tương tự NATO: một cuộc tấn công vào bất kỳ quốc gia thành viên nào sẽ được coi là tấn công vào tất cả, mặc dù chi tiết cụ thể vẫn chưa được hoàn thiện. Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết các đồng minh sẽ quyết định qua tham vấn về mức độ, hình thức và định dạng hỗ trợ khi bị tấn công, nhưng không quốc gia nào bị coi là mối đe dọa nếu không có thành viên nào bị tấn công.

Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia nhấn mạnh hiệp ước không nhằm thay thế bất kỳ liên minh chiến lược nào khác. Thổ Nhĩ Kỳ, thành viên NATO, cũng tuyên bố thỏa thuận không nhắm vào bất kỳ quốc gia nào, kể cả Iran.

Ai có thể tham gia tiếp theo?

Ai Cập là quốc gia duy nhất được một quan chức từ nước ký kết đề cập công khai về việc tham gia tiềm năng. Ngoại trưởng Fidan gọi Ai Cập là "đối tác tự nhiên" và dự kiến Cairo sẽ chính thức gia nhập sau khi "các vấn đề kỹ thuật" được giải quyết. "Tôi tin rằng trong giai đoạn tiếp theo, Ai Cập sẽ có mặt trong liên minh", Fidan nói. "Chúng tôi đã hành động với nhau như thể là thành viên liên minh".

Ali Bakir, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Qatar, cho rằng việc Ai Cập tham gia sẽ "tăng đáng kể trọng lượng chính trị, ảnh hưởng khu vực và hiệu quả hoạt động" của hiệp ước nếu điều đó thành hiện thực.

Điều gì có thể cản trở việc Ai Cập tham gia?

Ai Cập đã có quan hệ làm việc tốt với Saudi Arabia, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ, cùng nằm trong nhóm R4 tham vấn về các vấn đề khu vực. Cairo gần đây cũng tăng cường quan hệ quân sự với Ankara, bất chấp căng thẳng trước đây liên quan đến việc quân đội Ai Cập lật đổ Tổng thống Mohamed Morsi năm 2013, xung đột Libya và tranh chấp mỏ khí đốt ở Đông Địa Trung Hải.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng Cairo có thể lo ngại về nghĩa vụ quân sự tiềm tàng từ một hiệp ước phòng thủ ràng buộc với các quốc gia có lợi ích không phải lúc nào cũng trùng khớp, cũng như tác động đến các hiệp ước hòa bình hiện có. Karim Elgendy, nghiên cứu viên cao cấp tại Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Chatham House, nhận định: "Ai Cập có thể tham gia chỉ khi ngôn ngữ hiệp ước bảo vệ quan hệ viện trợ với Washington, không làm suy yếu các liên minh và hiệp ước hòa bình hiện có, đồng thời giữ quyền tự quyết về thời điểm và nơi tham chiến".

Theo Elgendy, các vấn đề kỹ thuật cản trở Ai Cập có thể là "pháp lý và vận hành". "Về mặt pháp lý, Ai Cập cần biết chính xác cam kết bảo vệ điều gì, và muốn đảm bảo rằng chữ ký không bị hiểu là cam kết chống Israel hay đứng về phía Ankara ở Libya và Đông Địa Trung Hải".

Ahmed Aboudouh, nghiên cứu viên tại Chatham House, cho rằng Ai Cập dù có chung các mối quan ngại an ninh cơ bản nhưng "không chia sẻ nhận thức về mối đe dọa" của ba nước ký kết. "Sở thích của Cairo là tham gia các thỏa thuận an ninh khu vực chồng lấn, có phạm vi hẹp và theo từng vấn đề, thay vì bị ràng buộc vào các cam kết phòng thủ với rủi ro/chi phí cao".

Những quốc gia nào khác có thể tham gia?

Một số quan chức cho rằng các nước vùng Vịnh khác có thể tham gia. Cựu Thủ tướng Qatar Sheikh Hamad bin Jassim Al Thani bày tỏ hy vọng tất cả thành viên Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) sẽ "chủ động tham gia". Ngoài Saudi Arabia, GCC còn có Qatar, Bahrain, Kuwait, Oman và UAE.

Fidan cũng nói về việc mở rộng liên minh, cho biết một số nước không nêu tên đã bày tỏ quan tâm. "Dưới tầm nhìn của tổng thống, chúng ta không nên giới hạn ở ba nước. Chúng ta nên phát triển, và nếu cần, đưa tất cả các nước vào dưới chiếc ô này".

Trong số các nước vùng Vịnh, Elgendy cho rằng "cái tên đáng chú ý đầu tiên là Qatar và Kuwait". Cả hai đều "gần gũi với cả ba nước ký kết" và có "động cơ mạnh nhất để mua thêm bảo hiểm" sau khi cảm thấy "bị phơi bày" trong cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran và vụ Israel tấn công Doha hồi tháng 9. Bakir cũng xác định Qatar là nước vùng Vịnh "tự nhiên nhất" để tham gia, với Kuwait là ứng viên khác. Ông nói thêm Azerbaijan, Syria và Jordan cũng có thể gia nhập "tương đối nhanh".

Tuy nhiên, Elgendy tỏ ra hoài nghi về việc hiệp ước trở thành một khối rộng lớn. "Đây có vẻ là một liên minh tự nguyện, phát triển từng trường hợp cụ thể, dựa trên tính toán rủi ro của mỗi thủ đô".