Syria chọn ngoại giao với Israel nhưng liệu hướng đi này có bền vững?

Kể từ khi chính quyền của Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ vào tháng 12/2024, Syria đã lựa chọn ngoại giao với Israel thay vì đối đầu quân sự. Giới chức nước này cam kết theo đuổi chính sách tránh xung đột với các nước láng giềng trong bối cảnh đất nước đang nỗ lực tái thiết sau hơn một thập kỷ chiến tranh.

Tuy nhiên, Israel vẫn tiếp tục các hành động gây bất ổn cho tiến trình hòa bình, bao gồm các cuộc tấn công lặp đi lặp lại vào lãnh thổ Syria. Theo các nhà phân tích, bất chấp những hành động khiêu khích này, Damascus vẫn coi ngoại giao là lựa chọn duy nhất của mình.

Rob Geist Pinfold, giảng viên nghiên cứu an ninh tại Đại học King's College London, nhận định chính phủ Syria “hết sức thực dụng” khi sẵn sàng ngồi vào bàn đàm phán và hợp tác với các bên nhằm thúc đẩy lợi ích quốc gia.

Những lo ngại của Syria

Dưới thời al-Assad, Syria là một phần của “trục kháng chiến” do Iran dẫn dắt, cùng với các đồng minh Tehran khác. Lãnh thổ Syria từng được sử dụng để vận chuyển vũ khí và viện trợ tài chính từ Iran cho Hezbollah ở Liban. Quân đội Syria không tham chiến với Israel kể từ thỏa thuận tách quân năm 1974 được ký dưới thời cựu Tổng thống Hafez al-Assad, cha của ông Bashar.

Khi phe nổi dậy do Tổng thống hiện tại Ahmed al-Sharaa lãnh đạo chiếm được Damascus và lật đổ chính quyền al-Assad, Israel ngay lập tức tấn công cơ sở hạ tầng quân sự của Syria trên khắp cả nước. Binh sĩ Israel cũng tiến sâu hơn vào các khu vực phía nam Syria, vượt ra ngoài Cao nguyên Golan đang bị chiếm đóng. Gần hai năm sau, quân đội Israel vẫn tiếp tục lập các trạm kiểm soát, quấy rối và bắt giữ người dân Syria tại các khu vực này.

Kể từ đó, các quan chức Syria, bao gồm Tổng thống al-Sharaa, tuyên bố không có ý định tấn công Israel và tìm kiếm hòa bình với tất cả các nước láng giềng. Dù vậy, Israel vẫn nhiều lần đe dọa chính phủ Syria, cảnh báo không được triển khai quân ở miền nam và từng ném bom Bộ Quốc phòng Syria tại Damascus vào tháng 7/2025.

“Chính phủ phải đi trên dây như mọi khi. Có vẻ như người dân Syria đã mệt mỏi với chiến tranh, mệt mỏi với xung đột; họ muốn ổn định, muốn phát triển và xây dựng đất nước”, Pinfold nhận xét.

Damascus đã tìm kiếm sự giúp đỡ từ khu vực và quốc tế để đối phó với các hành động gây hấn. Chính phủ mới của Syria đã giành được sự tin tưởng từ chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đồng thời có quan hệ chặt chẽ với Thổ Nhĩ Kỳ và nhiều quốc gia vùng Vịnh. Các vi phạm liên tục của Israel không làm Syria từ bỏ nỗ lực ngoại giao.

Giới phân tích cho rằng chính phủ Syria hy vọng có thể tận dụng sự thực dụng của mình để tạo ra sự ổn định, biến Israel không còn là “kẻ phá hoại chính” ở thời kỳ hậu al-Assad. Tuy nhiên, dưới chính quyền Netanyahu, Israel dường như có xu hướng dùng vũ lực để giải quyết vấn đề.

Dù khẳng định cam kết hòa bình và ngoại giao, Damascus cũng cho thấy chưa coi Israel là một nước láng giềng đáng tin cậy. Bộ trưởng Ngoại giao Syria Asaad al-Shaibani từng phát biểu: “Chúng tôi hiện không tin tưởng Israel”. Syria cũng đã nhiều lần gửi đơn khiếu nại lên Liên Hợp Quốc về hành động của Israel.

Souhayb Jawhar, nhà phân tích người Liban tại Trung tâm nghiên cứu Badil ở Beirut, cho biết Damascus không coi Israel là đối tác chính trị đáng tin cậy, nhưng xem đàm phán với Israel là một nhu cầu an ninh. Ông nêu ba yêu cầu trước mắt của Syria: Israel ngừng không kích lãnh thổ Syria, ngừng xâm nhập và bắt giữ công dân Syria, cùng với việc rút quân khỏi các khu vực chiếm được sau khi al-Assad sụp đổ.

Bente Scheller, người đứng đầu bộ phận Trung Đông và Bắc Phi tại Quỹ Heinrich-Boll-Stiftung, nhận định sau nhiều năm chiến tranh, người Syria đã kiệt sức và chắc chắn không muốn một cuộc chiến mới. Tuy nhiên, việc Israel hành động mà không bị trừng phạt tại Syria đang tạo ra cảm giác khó chịu và làm suy yếu sự ủng hộ cho bình thường hóa hay thậm chí hòa bình.

Giới phân tích cho rằng Damascus tin rằng phương án thay thế cho ngoại giao với Israel, ngay cả khi đối mặt với các cuộc tấn công, có thể quá tốn kém với một đất nước đang tái thiết. “Ngoại giao là lựa chọn ít tốn kém nhất. Giới lãnh đạo Syria không muốn mở mặt trận quân sự với Israel trong khi đang xây dựng lại quân đội, nhà nước và nền kinh tế. Họ cũng trông cậy vào việc Mỹ sẽ gây sức ép lên Israel”, Jawhar nói.

Mối quan ngại của Israel

Bộ trưởng Ngoại giao al-Shaibani gần đây đã gặp Roman Gofman, người đứng đầu cơ quan tình báo Mossad của Israel, trong cuộc đàm phán do Mỹ làm trung gian tại Amman, Jordan. Hãng thông tấn SANA của Syria cho biết các cuộc đàm phán “tập trung vào việc thiết lập các cơ chế thực tế để ngăn chặn các cuộc tấn công, bắt giữ và các hoạt động nhắm mục tiêu của Israel” cũng như hồi sinh đàm phán cho một thỏa thuận an ninh lâu dài giữa hai bên.

Các cuộc đàm phán diễn ra sau một cuộc tấn công của Israel vào một căn cứ không quân ở Idlib, tây bắc Syria. Giới phân tích cho rằng đòn tấn công có thể là thông điệp gửi đến Syria về nỗ lực tái thiết lực lượng không quân, cũng như đến Thổ Nhĩ Kỳ – quốc gia có vùng ảnh hưởng rộng khắp miền bắc Syria.

Dù vậy, các nhà phân tích cho rằng người dân Syria nhìn chung ủng hộ nỗ lực của chính phủ trong việc tránh xung đột và gây áp lực với Israel thông qua các đồng minh khu vực và quốc tế. Pinfold nói: “Có vẻ như người dân muốn Israel biến mất, ngừng trở thành mối đe dọa và kẻ phá hoại. Điều đó không có nghĩa là họ sẵn sàng từ bỏ yêu sách đối với Cao nguyên Golan”.

Cao nguyên Golan có ý nghĩa đặc biệt với Syria. Khu vực này bị Israel chiếm đóng từ năm 1967 và quân đội Israel tiến sâu hơn sau khi al-Assad sụp đổ. Israel nhiều lần tuyên bố không có ý định từ bỏ Golan, nơi mang lại cho Israel đường bay trực tiếp để tấn công Iran.

Với cuộc bầu cử vào tháng 10 tới tại Israel, nhiều nhà phân tích cho rằng chính quyền của Thủ tướng Benjamin Netanyahu có thể tìm cách gia tăng căng thẳng trên nhiều mặt trận, bao gồm cả Syria, thay vì giảm bớt. Pinfold giải thích: “Có sự hiểu rằng việc đạt được thỏa thuận với Syria có thể tồi tệ hơn cho lợi ích quốc gia của Israel. Còn nếu không đồng ý điều gì, Israel sẽ không thể bị cáo buộc phá vỡ điều gì, đồng thời có thêm quyền tự do hoạt động”.

Thổ Nhĩ Kỳ – “người đáng sợ” tiếp theo?

Sau cuộc tấn công căn cứ không quân, Đại sứ Mỹ tại Thổ Nhĩ Kỳ Tom Barrack đề xuất thành lập một cơ chế ngăn ngừa xung đột bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và Israel. Cơ chế này được đưa ra sau các nỗ lực tương tự do Mỹ dẫn dắt tại Liban và giữa Israel với Syria ở Amman. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng cơ chế này khó hiệu quả nếu không có áp lực thực sự từ Mỹ đối với Israel.

“Các vụ ném bom gần đây vào căn cứ không quân Abu al-Duhur bất chấp các cuộc đàm phán căng thẳng những ngày trước đó cho thấy chính phủ Israel hiện coi trọng các biện pháp quân sự hơn tiến trình chính trị và không ngần ngại hành động trái với kế hoạch của ông Trump”, Scheller nói.

Bất chấp các tuyên bố ngừng bắn hoặc nỗ lực giảm căng thẳng, Israel vẫn tiếp tục tấn công người dân, bao gồm dân thường, ở Gaza, Bờ Tây, Liban và Syria. Giới phân tích tin rằng Israel đang có một mục tiêu mới trong tầm ngắm. Pinfold nhận định: “Người đáng sợ mới trên đường chân trời là Thổ Nhĩ Kỳ. Ông Netanyahu đã nói về điều này, các lãnh đạo phe đối lập, đặc biệt là Naftali Bennett, cũng cho rằng Israel cần định hướng lại chính sách đối ngoại và an ninh để đối phó với Thổ Nhĩ Kỳ”.

Trong bối cảnh đó, các nhà phân tích cho rằng khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình thực sự trong thời gian tới là rất thấp. Pinfold kết luận: “Vấn đề hiện tại là không có đối tác dễ tiếp nhận (ở Israel). Chính phủ Syria có vẻ quyết tâm dùng ngoại giao để thuyết phục Israel rằng họ không phải là mối đe dọa và có thể đàm phán, thay vì để Israel đơn phương áp đặt ý chí bằng vũ lực. Nhưng hiện tại, đơn giản là không có khán giả dễ tiếp nhận cho điều đó”.