Sạt lở băng ở biên giới Nepal-Trung Quốc: Hơn 270 người chết, hàng trăm người mất tích

Một trận lũ quét hiếm gặp do sạt lở băng tại khu vực biên giới Nepal và khu tự trị Tây Tạng (Trung Quốc) đã gây thiệt hại nghiêm trọng, khiến hơn 270 người thiệt mạng và hơn 1.500 người mất tích, trong đó có hơn 800 du khách nước ngoài. Giới chức lo ngại số người chết có thể tiếp tục tăng khi lực lượng cứu hộ tiếp cận các khu vực bị chia cắt do nhiều cây cầu và đường cao tốc bị phá hủy.

Trận lũ quét xảy ra hôm 26-8 (giờ địa phương) tại khu vực núi cao giáp ranh Nepal-Tây Tạng, gây thiệt hại nặng nề nhất tại huyện Rasuwa của Nepal, ngay phía nam biên giới với Trung Quốc. Dòng lũ ban đầu tràn vào sông Lhende, sau đó đổ vào sông Bhote Koshi và sông Trishuli, cuốn phăng nhà cửa, xe cộ và cầu cống trong bùn đất. Mực nước sông Trishuli được ghi nhận dâng cao tới 9 mét chỉ trong 30 phút.

Trước đó, giới chức nghi ngờ trận động đất mạnh 4,4 độ richter có thể đã gây ra lũ quét, nhưng Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) và nhiều chuyên gia đã xác nhận rằng “sự kiện địa chấn” chỉ là hệ quả của “một vụ sạt lở băng và dòng chảy mảnh vỡ” gây ra thảm họa ở hạ nguồn, chứ không phải nguyên nhân.

Sạt lở băng là gì?

Sạt lở băng (glacial collapse) là hiện tượng một khối lượng lớn băng tan tách khỏi nền băng, có thể chứa hàng triệu mét khối băng, đá và nước, tạo thành trận lở tuyết hoặc dòng chảy bùn đá di chuyển nhanh. Thuật ngữ này không được định nghĩa chính thức trong khoa học băng hà nhưng được sử dụng rộng rãi để mô tả các thảm họa tương tự.

Theo nghiên cứu ban đầu từ vệ tinh Planet Labs, một trận lở đất và băng đã tạo ra dòng lũ mang theo mảnh vỡ trên sông Lhende ở Tây Tạng, cách cửa khẩu Rasuwagadhi (Nepal) khoảng 20 km về phía đông bắc.

Geologist Prakash Pokharel thuộc Cơ quan Giảm thiểu Rủi ro và Quản lý Thảm họa Quốc gia Nepal cho biết thảm họa xảy ra do “trận lở băng và đá” ở phía Nepal. Vikram Gupta, chuyên gia địa chất tại Đại học Sikkim (Ấn Độ), xác nhận “một phần đáng kể của đỉnh băng đã sụp đổ, cuốn theo nhiều đá và trầm tích”. Dan Shugar, nhà khoa học trái đất tại Đại học Calgary (Canada), cho biết hình ảnh vệ tinh cho thấy phần dưới của sông băng đã vỡ ở độ cao khoảng 5.200 mét và đổ xuống thung lũng phía dưới 1.200 mét.

Biến đổi khí hậu có phải nguyên nhân?

Giới chuyên gia cho rằng chưa thể kết luận chắc chắn biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp gây ra trận lũ quét này, nhưng nhấn mạnh đây là một trong những hiểm họa ngày càng gia tăng trong bối cảnh ấm lên toàn cầu.

Dorothy Heinrich, nhà nghiên cứu tại Đại học Reading (Anh), cho hay: “Chúng ta biết rõ xu hướng biến đổi khí hậu ở dãy Himalaya. Có độ tin cậy cao về các đợt nắng nóng, băng tan, giảm lớp băng vĩnh cửu - những yếu tố có thể gây ra lở đất và lũ quét từ hồ băng”.

Các sông băng trên dãy Himalaya đang mất đi khối lượng băng nhanh hơn 65% trong giai đoạn 2011-2020 so với thập niên trước. Theo Liên Hợp Quốc, băng tại Nepal đã mất gần một phần ba thể tích trong khoảng ba thập kỷ qua do ấm lên toàn cầu.

Tuy nhiên, nhà thủy văn Hatim Sharif tại Đại học Texas San Antonio lưu ý rằng điểm bất thường là không có mưa trước khi xảy ra lũ quét, điều này khiến các hệ thống cảnh báo lũ truyền thống gần như vô dụng. “Khi thấy dòng bùn đá lao tới thì đã quá muộn. Chạy bộ hay chạy xe đều vô ích vì bùn đá di chuyển nhanh tạo thành hỗn hợp chết người như bê tông lỏng”, ông nói.

Có thường xuyên xảy ra sạt lở băng?

Tây Tạng được xem là nơi xảy ra nhiều vụ sạt lở băng lớn nhất được ghi nhận, mặc dù các nhà khoa học đánh giá đây vẫn là hiện tượng hiếm gặp.

Năm 2016, hai vụ sạt lở băng liên tiếp tại dãy Aru (Tây Tạng) đã giải phóng tới 83 triệu mét khối băng, khiến 9 người chăn gia súc thiệt mạng. Năm 2018, hai trận lở băng đá tại lưu vực Sedongpu (Tây Tạng) đã chặn dòng sông Yarlung Tsangpo, tạo thành hồ chứa nước nguy hiểm. Năm 2022, khoảng 40 triệu mét khối băng tan tại đỉnh Bukadaban Feng (dãy Côn Lôn) tạo ra một cơn sóng cao 13 mét trên hồ bên dưới.

Ngoài khu vực này, năm 2018 tại Uttarakhand (Ấn Độ), vụ lở đá băng trên đỉnh Ronti Peak đã khiến hơn 200 người thiệt mạng. Tháng 5-2025, tại Blatten (Thụy Sĩ), một khối lượng lớn đá và băng tràn xuống chôn vùi nhiều ngôi nhà. Các chuyên gia cho rằng các hiện tượng này liên quan đến biến đổi khí hậu.

Tại Nepal, một người sống sót 68 tuổi tên Keshav Prasad Baral kể lại: “Đó là một dòng bùn khổng lồ lao thẳng về phía chúng tôi. Khi nhìn thấy nó vào nhà, tôi cố nắm tay vợ lên sân thượng nhưng bà ấy đã bị cuốn đi”.