Quân Israel vượt sông Litani, UNIFIL bất lực trước làn sóng xâm lược mới

Beirut, Lebanon – Nhiệm vụ của Lực lượng Lâm thời Liên Hợp Quốc tại Lebanon (UNIFIL) sẽ kết thúc vào ngày 31/12/2026, khép lại 48 năm hoạt động gìn giữ hòa bình. Tuần này, Israel đã tiến sâu hơn vào lãnh thổ Lebanon so với bất kỳ thời điểm nào kể từ khi kết thúc cuộc chiếm đóng kéo dài gần hai thập kỷ ở miền nam nước này vào năm 2000. Sự bất lực của UNIFIL trong việc ngăn chặn cuộc xâm lược đã làm dấy lên những câu hỏi về nhiệm vụ cũng như hiệu quả duy trì hòa bình của lực lượng này.

UNIFIL đã bị chỉ trích từ cả hai phía Israel và Lebanon vì những thất bại khác nhau. Phía Israel thường chỉ trích lực lượng này vì không giải giáp Hezbollah hoặc các nhóm vũ trang phi nhà nước khác, mặc dù Nghị quyết 1701 – văn bản ủy quyền cho UNIFIL tại Lebanon – không quy định điều này. Ngược lại, UNIFIL cũng bị cáo buộc làm việc chống lại các nhóm vũ trang Lebanon đang chiến đấu với Israel.

“Israel từ lâu đã cáo buộc UNIFIL không ngăn chặn được sự hiện diện quân sự và tái vũ trang của Hezbollah, trong khi Hezbollah và những người ủng hộ thường cáo buộc UNIFIL hành động phục vụ lợi ích tình báo và an ninh của Israel,” Imad Salamey, nhà phân tích chính trị Lebanon, nhận định. “Cả hai lời chỉ trích đều chứa đựng yếu tố thông điệp chính trị lẫn đánh giá tác chiến, khi mỗi bên tìm cách định hình dư luận và củng cố câu chuyện của riêng mình về an ninh, chủ quyền và trách nhiệm trong xung đột.”

Chỉ trích lệch hướng

Israel leo thang chiến tranh chống Lebanon vào ngày 2/3, chỉ vài giờ sau khi Hezbollah bắn vào Israel lần đầu tiên sau hơn một năm, mở đầu một chuỗi thảm họa mới cho người dân Lebanon. Hezbollah cho biết họ chỉ đáp trả hơn một năm Israel tấn công Lebanon và tìm cách trả thù cho vụ ám sát Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei do Mỹ-Israel thực hiện.

Israel, vốn đã chiếm 5 điểm ở miền nam Lebanon bất chấp thỏa thuận ngừng bắn năm 2024, sau đó tiến hành một cuộc xâm lược Lebanon mới – táo bạo nhất trong nhiều thập kỷ. Kể từ ngày 2/3, Israel đã giết chết 3.412 người tại nước này, theo Bộ Y tế Lebanon, và khiến hơn 1,2 triệu người phải di dời, nhiều người nhiều lần.

Ngay cả trước đợt tấn công mới nhất, Israel đã vi phạm lệnh ngừng bắn năm 2024 hơn 10.000 lần, theo Liên Hợp Quốc. Tại miền nam Lebanon, nơi UNIFIL hoạt động, các thị trấn và làng mạc đã bị san phẳng kể từ khi chiến tranh Israel-Hezbollah bùng phát vào tháng 10/2023. Tốc độ và mức độ tàn phá gia tăng mạnh kể từ cuộc tấn công mới của Israel hồi tháng 3, bất chấp lệnh ngừng bắn và nhiều lần gia hạn.

UNIFIL được thành lập trong cuộc xâm lược Lebanon đầu tiên của Israel năm 1978. Israel tái xâm lược năm 1982 và ở lại đến năm 2000, khi bị buộc phải rút lui sau sự kháng cự mạnh mẽ từ các nhóm, đặc biệt là Hezbollah ở miền nam. Nghị quyết 1701 kêu gọi chấm dứt các hành động thù địch giữa Hezbollah và Israel, đồng thời yêu cầu chính phủ Lebanon và UNIFIL triển khai lực lượng tới miền nam. Việc thực thi nghị quyết cũng được nhắc đến trong các cuộc đàm phán thỏa thuận ngừng bắn năm 2024. UNIFIL không được trao quyền sử dụng vũ lực chống lại Hezbollah, Israel hay bất kỳ chủ thể nhà nước hoặc phi nhà nước nào, trừ trường hợp tự vệ.

“Trong ba năm qua, vai trò của UNIFIL chủ yếu là giám sát, quan sát, liên lạc và báo cáo, chứ không phải thực thi,” ông Salamey nói. “Chính cái tên ‘Lực lượng Lâm thời Liên Hợp Quốc tại Lebanon’ thường tạo ra kỳ vọng rằng đây là một phái bộ thực thi hòa bình có khả năng ngăn chặn các hành động thù địch, nhưng trên thực tế, lực lượng này hoạt động dưới những ràng buộc chính trị và tác chiến đáng kể.”

Israel không muốn có ‘nhân chứng’

Nhiệm vụ của UNIFIL đã phát triển qua các năm. Sau cuộc chiến tháng 7/2006 giữa Hezbollah và Israel, trách nhiệm của lực lượng này là thực thi các nghĩa vụ theo Nghị quyết 1701, theo Tilak Pokharel, sĩ quan thông tin công cộng của UNIFIL. Hiện tại, ông Pokharel cho biết UNIFIL vẫn đang thực hiện trách nhiệm của mình, nhưng gặp trở ngại từ cả hai bên tham chiến. Israel đã phá hủy hoặc làm hư hỏng đường sá, dựng chốt chặn, trong khi Hezbollah đặt mìn trên một số tuyến đường.

Các nhân viên gìn giữ hòa bình của UNIFIL cũng bị tấn công nhiều lần kể từ khi xung đột tái diễn. Tháng 4, một binh sĩ Pháp thiệt mạng khi đang tuần tra, với chính quyền Paris đổ lỗi cho Hezbollah. Ba nhân viên khác bị thương tại làng Ghandouriyeh cùng tháng. Israel đã bao vây các căn cứ của UNIFIL và có lần tháo dỡ camera bên ngoài một cơ sở. “Hãy thành thật mà nói,” một nguồn tin ngoại giao cho biết. “Họ không muốn có nhân chứng.”

Thứ ba tới, Lebanon và Israel dự kiến nối lại đàm phán trực tiếp tại Bộ Ngoại giao Mỹ ở Washington DC. Quân đội hai nước được cho là đã gặp nhau hôm thứ Sáu để chuẩn bị cho các cuộc đàm phán. Nhưng các cuộc thảo luận sắp tới chưa làm dịu tình hình trên thực địa. Israel tiếp tục đẩy mạnh cuộc xâm lược miền nam Lebanon, thông báo đã chiếm được Lâu đài Beaufort 900 năm tuổi hôm Chủ nhật. Israel đã ban hành lệnh sơ tán bắt buộc cho hai thị trấn lớn ở miền nam, và hôm thứ Hai, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết ông đã phê duyệt các cuộc tấn công vào vùng ngoại ô phía nam Beirut, được gọi là Dahiyeh.

Ông Pokharel cho biết Chủ nhật cũng đánh dấu một sự leo thang nghiêm trọng ở miền nam, khi UNIFIL ghi nhận số lượng vi phạm và quỹ đạo đạn từ cả hai bên biên giới cao nhất kể từ ngày 17/4, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn chuẩn bị có hiệu lực.

Tương lai hậu UNIFIL

Bất chấp chiến tranh đang diễn ra, các nhà ngoại giao châu Âu cho biết có sự ủng hộ mạnh mẽ từ châu Âu và Lebanon trong việc duy trì một số hình thức giám sát tại nước này khi UNIFIL bắt đầu thu hẹp và kết thúc hoạt động vào cuối năm. Ở thời kỳ đỉnh cao, UNIFIL có khoảng 15.000 quân ở miền nam. Nhưng cắt giảm ngân sách khiến hiện chỉ còn hơn 7.000 người. Ông Pokharel cho biết khoảng 3.000 quân đã rời đi mà không được thay thế trong khoảng sáu tháng qua. Trong khi chính phủ Lebanon và nhiều thành viên cộng đồng quốc tế muốn gia hạn nhiệm vụ của UNIFIL, Mỹ đã bỏ phiếu chống.

Một loạt lựa chọn thay thế đã được đề xuất, bao gồm một lực lượng Liên Hợp Quốc thu nhỏ dưới Tổ chức Giám sát Đình chiến Liên Hợp Quốc (UNTSO), vốn có mặt tại Lebanon từ năm 1947. Tổ chức này chỉ có khoảng 50 nhân viên. Các nhà ngoại giao cho biết nhiều nước châu Âu, châu Phi và châu Á đã tình nguyện đóng góp nhân lực cho bất kỳ cơ quan nào thay thế UNIFIL sau năm 2027.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng UNIFIL, hoặc một lực lượng thay thế, không thể một mình mang lại hòa bình cho miền nam Lebanon. Để làm được điều đó, cần có sự đồng thuận chính trị ở Lebanon và toàn khu vực. Nhiều nhà quan sát tin rằng số phận của Lebanon gắn chặt với các cuộc đàm phán hòa bình giữa Mỹ và Iran – nhà tài trợ chính cho Hezbollah. Ông Trump nhiều lần nói một thỏa thuận đã gần kề, dù lệnh ngừng bắn giữa hai bên đã bị thử thách nhiều lần, bao gồm hôm thứ Hai khi Kuwait, đồng minh của Mỹ, cho biết Iran đã tấn công nước này.

“Không có lực lượng quốc tế nào có thể thực thi thành công lệnh ngừng bắn, áp đặt giải giáp hoặc duy trì ổn định lâu dài trừ khi có sự đồng thuận chính trị rộng rãi hơn cả trong nội bộ Lebanon lẫn toàn khu vực,” ông Salamey nói. “Cuối cùng, sự ổn định bền vững phụ thuộc ít vào thiết kế của một lực lượng quốc tế hơn là vào một khuôn khổ khu vực, nơi Israel chấp nhận hòa bình thực sự dựa trên sự công nhận lẫn nhau về chủ quyền và quyền tự quyết, bao gồm một giải pháp công bằng cho vấn đề Palestine, trong khi Lebanon đạt được sự đồng thuận nội bộ về thẩm quyền nhà nước và độc quyền vũ khí.”