Phong trào Amal là gì? Đảng Hồi giáo Shi’a thứ hai của Lebanon

Beirut, Lebanon – Khi cuộc chiến của Israel chống lại Lebanon bước qua mốc 100 ngày, mối quan hệ đối tác giữa hai khối Hồi giáo Shi’a chính của nước này – Phong trào Amal và nhóm vũ trang-chính trị Hezbollah – vẫn tỏ ra vững chắc.

Phong trào Amal, do Chủ tịch Quốc hội Lebanon Nabih Berri lãnh đạo, từ lâu đã là đồng minh nội địa chủ chốt của Hezbollah, lực lượng được Iran hậu thuẫn. Nhưng một kênh đàm phán song song giữa Mỹ và Iran cùng với Israel và Lebanon đã đặt sự ủng hộ của Tehran đối với các ủy nhiệm khu vực vào tâm điểm chú ý, có thể tác động nghiêm trọng đến Hezbollah.

Khó có khả năng Amal sẽ sớm từ bỏ quan hệ chặt chẽ với Hezbollah, nhưng vị thế của phong trào này trong quốc hội và vai trò hiến định quan trọng của ông Berri có thể củng cố vai trò của Amal với tư cách là người bảo trợ cho cộng đồng Shi’a trong các thể chế nhà nước.

Souhayb Jawhar, một nhà phân tích Lebanon thuộc Badil, nhận định tương lai bất định mà Lebanon đang đối mặt sẽ kéo theo những hệ lụy cơ bản đối với cả Hezbollah và Amal.

“Trên thực tế, trong nhiều năm qua, Amal là đại diện chính trị-thể chế nổi bật nhất của người Shi’a trong nhà nước Lebanon, ngay cả ở thời kỳ đỉnh cao quyền lực của Hezbollah,” Jawhar nói với Al Jazeera. “Nếu vai trò của Hezbollah tiếp tục suy giảm hoặc bận rộn với tái cấu trúc nội bộ, vị thế của Amal nhiều khả năng sẽ càng được củng cố khi quản lý mối quan hệ giữa cộng đồng Shi’a với nhà nước Lebanon, cũng như giữa cộng đồng với các tác nhân bên ngoài.”

Lịch sử Amal

Amal, viết tắt tiếng Ả Rập của tên lực lượng dân quân “Các trung đoàn kháng chiến Lebanon”, cũng có nghĩa là “hy vọng”. Phong trào này được đồng sáng lập bởi Musa Sadr, một thủ lĩnh Hồi giáo Shi’a gốc Iran, và Hussein al-Husseini, cựu Chủ tịch Quốc hội Lebanon, với tên gọi “Phong trào của những người thiệt thòi” vào năm 1974.

Sau khi ông Berri lên nắm quyền lãnh đạo năm 1980, nhiều thành viên theo tôn giáo của nhóm đã chuyển sang Hezbollah mới nổi, và hai bên từng xung đột giành lãnh thổ trong cuộc nội chiến Lebanon. Ngày nay, hai nhóm liên minh với nhau, dù vẫn tồn tại căng thẳng giữa một số thành viên.

“Hezbollah tự xác lập vị thế thống trị nhờ sức mạnh quân sự, ảnh hưởng khu vực, cùng năng lực tài chính và tổ chức, khiến lực lượng này trở thành thế lực có ảnh hưởng nhất trong các quyết định chiến lược của cộng đồng Shi’a,” Jawhar nói. “Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là Amal đã mất vị thế nền tảng. Phong trào này duy trì phần lớn đại diện Shi’a chính thức trong nhà nước, bộ máy hành chính và thể chế, và Nabih Berri vẫn là nhân vật Shi’a nổi bật nhất trong việc quản lý cân bằng chính trị Lebanon.”

Ông Berri thường đóng vai cầu nối giữa Hezbollah và các nhà ngoại giao hoặc chính quyền nước ngoài không có quan hệ trực tiếp với phong trào này, cho thấy sự phụ thuộc lẫn nhau.

Amal sau khi ông Berri rời đi

Ngày 2/3, Israel leo thang cuộc chiến ở Lebanon sau khi Hezbollah bắn 6 quả rocket qua biên giới nhằm đáp trả vụ ám sát Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei hai ngày trước đó. Các cuộc tấn công này chấm dứt thỏa thuận ngừng bắn một chiều giữa hai bên đạt được vào tháng 11/2024, với khoảng 10.000 vụ vi phạm ngừng bắn từ Israel.

Sau đợt tấn công dữ dội kéo dài 66 ngày của Israel, khiến 4.000 người thiệt mạng, bao gồm nhiều chỉ huy quân sự của Hezbollah và lãnh đạo lâu năm Hassan Nasrallah, nhiều nhà phân tích cho rằng lực lượng được Iran hậu thuẫn đã bị đánh bại. Giới lãnh đạo chính trị mới với Tổng thống Joseph Aoun và Thủ tướng Nawaf Salam chuyển hướng giải giáp nhóm này, động thái dù được một số người Lebanon ủng hộ nhưng cũng vấp phải phản đối gay gắt từ nhiều người khác, bao gồm những người ủng hộ Hezbollah.

Ngày 2/3, Israel phát động lại cuộc tấn công vào Beirut, dù chiến tranh chưa bao giờ ngừng đối với người dân miền nam Lebanon, sau đó chính phủ Lebanon cấm hoạt động quân sự của Hezbollah. Quyết định của nội các – được hai bộ trưởng Amal ủng hộ – được xem là bằng chứng cho thấy Hezbollah suy yếu trong nước và khu vực.

Ông Berri thường đeo tấm che mặt bằng nhựa, khiến một số người suy đoán vị chủ tịch 88 tuổi có sức khỏe yếu, đặt ra câu hỏi về tương lai của Amal. Karim Safieddine, thành viên không thường trực tại Tahrir Institute, nói với Al Jazeera: “Tôi không chắc lắm về sức mạnh của Amal, đặc biệt sau khi ông Berri qua đời.”

Amal không thay thế Hezbollah

Bất chấp nghi ngờ về năng lực của Hezbollah, lực lượng này vẫn tiến hành các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và giao tranh với Israel bất chấp lệnh cấm hoạt động từ ba tháng trước. Về phần mình, ông Berri vẫn im lặng và chờ đợi diễn biến khu vực – bao gồm cách cuộc chiến Mỹ-Iran diễn ra – trước khi đưa ra tuyên bố chắc chắn.

Safieddine cho biết: “Amal đang suy nghĩ về điều này hoàn toàn từ góc độ dân túy, cơ hội, vì họ thực sự không phải là người thay đổi cuộc chơi. Mọi tuyên bố của ông Berri đều liên quan đến việc ông tự định vị mình trong các xu hướng chủ đạo của cộng đồng Shi’a, và ông sử dụng truyền thông một cách rất thao túng. Ông hiếm khi đưa ra tuyên bố riêng mà làm việc rất kín đáo, gửi tín hiệu đây đó.”

Dù vậy, nhiều nhà phân tích tin rằng Beirut sẽ khó giải giáp Hezbollah chừng nào Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) còn hậu thuẫn nhóm này và cuộc xâm lược Lebanon của Israel còn tiếp diễn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là vị thế của Hezbollah ở Lebanon mạnh như trước năm 2023.

“Sự suy yếu hiện tại của Hezbollah tạo cơ hội cho Amal tái nổi lên như một lực lượng chính trị trung tâm, đặc biệt vì Hezbollah sẽ khó phản đối vai trò của Amal bảo vệ lợi ích Shi’a trong khi tránh đối đầu trực tiếp với nhà nước hoặc các trung gian quốc tế,” Imad Salamey, nhà phân tích chính trị Lebanon, nói với Al Jazeera.

Trong khi vũ khí của Hezbollah và sự gần gũi với Iran khiến lực lượng này gây tranh cãi ở Lebanon và với các đồng minh phương Tây và vùng Vịnh, Amal lại không gánh cùng gánh nặng. Chính ông Berri từng đóng vai cầu nối giữa Hezbollah với Mỹ và châu Âu. Đáng chú ý, ông đã đàm phán thay mặt Hezbollah trong các cuộc đàm phán ngừng bắn năm 2024 với Mỹ và Pháp, những nước chuyển thông điệp đến Israel.

Salamey kết luận: “Amal có thể cố gắng thể hiện mình là một đối tác phương Tây ‘dễ chấp nhận’ hơn vì nói ngôn ngữ của thể chế nhà nước, đàm phán và tái thiết, đồng thời vẫn giữ được uy tín trong các bộ phận của cộng đồng Shi’a.”