Pakistan không kích Afghanistan: Ngoài TTP, còn động cơ nào?

Kể từ tháng 10/2025, Pakistan đã thực hiện nhiều cuộc không kích vào lãnh thổ Afghanistan, gây ra thương vong lớn cho dân thường và sự tàn phá nặng nề. Theo số liệu của Liên Hợp Quốc, vụ tấn công nghiêm trọng nhất xảy ra ngày 16/3/2026, khi một trung tâm cai nghiện ma túy ở Kabul bị trúng bom, khiến 269 dân thường thiệt mạng và 122 người bị thương.

Trong một báo cáo công bố ngày 21/7, Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) đã kêu gọi chính quyền Pakistan giải thích về vụ tấn công này và đề nghị điều tra như một tội ác chiến tranh có thể xảy ra.

Pakistan tuyên bố các chiến dịch quân sự của họ nhằm vào tổ chức Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP), còn gọi là Taliban Pakistan, mà Islamabad cáo buộc chính quyền Taliban Afghanistan đang hậu thuẫn. Phía Taliban Afghanistan bác bỏ cáo buộc này và khẳng định cuộc nổi dậy của TTP là vấn đề nội bộ của Pakistan. Tuy nhiên, các cuộc không kích cho đến nay vẫn chưa tiêu diệt được bất kỳ thủ lĩnh hoặc chỉ huy cấp cao nào của TTP. Điều này đặt ra câu hỏi: TTP có thực sự là nguyên nhân gốc rễ của xung đột, hay còn có những nguyên nhân nào khác?

Gốc rễ của cuộc khủng hoảng nằm trong nội bộ Pakistan

Nguồn gốc của TTP bắt nguồn từ bên trong lãnh thổ Pakistan. Tháng 11/1994, một giáo sĩ tên Sufi Mohammad đã lãnh đạo một cuộc nổi dậy có vũ trang ở Swat và Malakand nhằm áp đặt luật Hồi giáo Sharia, đây là chiến dịch đầu tiên do một giáo sĩ lãnh đạo tại quốc gia này. Mười ba năm sau, Baitullah Mehsud, xuất thân từ Nam Waziristan, đã thống nhất nhiều phe phái chiến binh dưới ngọn cờ TTP. Con rể của Sufi Mohammad, Mullah Fazlullah, lãnh đạo nhóm này từ năm 2013 cho đến khi bị tiêu diệt trong một cuộc không kích bằng máy bay không người lái của Mỹ năm 2018. Do đó, phong trào mà TTP hình thành có trước cả phong trào Taliban Afghanistan.

Trong hơn hai thập kỷ qua, quân đội Pakistan đã tiến hành gần một chục chiến dịch quân sự lớn chống lại nhóm phiến quân này. Tuy nhiên, TTP vẫn tồn tại, không chỉ vì khả năng phục hồi hay sức hấp dẫn về ý thức hệ, mà còn vì sự phân biệt của Pakistan giữa phiến quân “tốt” và phiến quân “xấu”. Việc Islamabad bí mật hậu thuẫn các cuộc nổi dậy ở Afghanistan, nhằm làm suy yếu và cuối cùng lật đổ chính phủ Afghanistan do phương Tây hậu thuẫn trước đây, đã duy trì các mạng lưới và cơ sở hạ tầng của phiến quân mà TTP cũng được hưởng lợi.

Pakistan từ lâu đã bị cáo buộc sử dụng các nhóm vũ trang để theo đuổi các mục tiêu địa chiến lược ở Afghanistan và chống lại Ấn Độ. Sau cuộc đảo chính cộng sản năm 1978 tại Afghanistan và cuộc xâm lược của Liên Xô năm sau đó, Pakistan đã trở thành một đồng minh quan trọng của phương Tây, đặc biệt là Mỹ, trong việc ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô. Pakistan khi đó đã tiếp nhận các nhân vật đối lập Afghanistan, bao gồm Gulbuddin Hekmatyar và Ahmad Shah Massoud, những người đã chạy trốn dưới thời Tổng thống Mohammad Daoud Khan.

Với sự hậu thuẫn của Mỹ, Pakistan trở thành căn cứ chính hỗ trợ các chiến binh mujahideen Afghanistan. Các nhóm kháng chiến bản địa ngày càng bị chi phối bởi các phe phái do Pakistan và phương Tây hậu thuẫn. Quân đội Pakistan đã thiết lập các trung tâm huấn luyện dọc theo Đường Durand, nơi người dân địa phương phải hứng chịu sự cực đoan hóa có hệ thống. Hàng nghìn trường học tôn giáo (madrasa) được thành lập, các tài liệu ca ngợi thánh chiến được phát hành, và người dân địa phương được khuyến khích tham gia mujahideen Afghanistan. Nhiều người sau đó được huy động chiến đấu cùng Taliban Afghanistan chống lại Mỹ và chính phủ Afghanistan trước đây.

Sau vụ khủng bố ngày 11/9, quân đội Pakistan dưới thời Tướng Pervez Musharraf công khai nhượng bộ áp lực của Mỹ và tham gia “cuộc chiến chống khủng bố”, nhưng vẫn tiếp tục hỗ trợ một số nhóm vũ trang mà họ cho là hữu ích. Việc phát hiện Osama bin Laden gần Islamabad, nơi lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt hắn năm 2011, vẫn là một biểu tượng đầy tai tiếng cho chiến lược hai mặt này của Pakistan.

Nhiều nhà phân tích do đó đặt câu hỏi liệu Pakistan có thực sự có ý định tiêu diệt TTP và các mạng lưới vũ trang khác hay không. Họ cho rằng Islamabad vẫn coi một số nhóm là tài sản chiến lược và không tìm cách xóa bỏ hoàn toàn chủ nghĩa nổi dậy, mà chỉ muốn kiểm soát nó dưới một ngưỡng có thể quản lý được, như một cuộc nổi loạn có kiểm soát.

Nếu TTP không phải là lý do duy nhất giải thích cho các cuộc không kích của Pakistan vào Afghanistan, thì Islamabad đang theo đuổi mục tiêu rộng lớn hơn nào?

Từ “chiều sâu chiến lược” đến “thống trị chiến lược”

Pakistan vẫn chưa từ bỏ mục tiêu lâu nay là tìm kiếm “chiều sâu chiến lược” tại Afghanistan. Truyền thống này có nghĩa là gây dựng một chính phủ thân thiện ở Kabul, có thể tạo ra không gian chính trị và quân sự cho Pakistan trong tương quan với Ấn Độ. Tuy nhiên, ngày nay chính sách này dường như đã phát triển thành tham vọng thống trị chiến lược, coi Afghanistan không phải là một quốc gia láng giềng độc lập, có chủ quyền, mà giống như một phần mở rộng của vành đai an ninh Pakistan.

Thái độ này được phản ánh qua một bài đăng trên mạng xã hội gần đây của cựu đặc phái viên của Pakistan về Afghanistan, Asif Durrani. Ông cho rằng việc Taliban tăng cường quan hệ với Ấn Độ “gây bất lợi cho lợi ích của Pakistan”, trong khi lãnh thổ Afghanistan vẫn có các nhóm vũ trang hoạt động, sẽ vượt qua “lằn ranh đỏ” của Pakistan. Ông Durrani không đưa ra bằng chứng nào cho thấy Ấn Độ sử dụng lãnh thổ Afghanistan để chống lại Pakistan, nhưng bình luận của ông phản ánh quan điểm của Islamabad rằng ngay cả mối quan hệ ngoại giao bình thường giữa Afghanistan và Ấn Độ cũng bị coi là một mối đe dọa.

Afghanistan trong lịch sử vẫn giữ thái độ trung lập trong các tranh chấp giữa Ấn Độ và Pakistan, kể cả về vấn đề Kashmir, và không đứng về phía nào trong các cuộc chiến tranh năm 1965 và 1971. Thế nhưng Pakistan vẫn kỳ vọng Afghanistan nhìn Ấn Độ qua lăng kính an ninh của Islamabad và hạn chế quan hệ đối ngoại cho phù hợp.

Chiều kích Trung Á

Cựu thượng nghị sĩ Pakistan và nhà phân tích chính trị Afrasiab Khattak cho rằng Pakistan đang theo đuổi một chương trình nghị sự của phương Tây nhằm ngăn chặn ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc. Theo ông, Islamabad hậu thuẫn Taliban không chỉ để giành quyền lực ở Afghanistan, mà còn với kỳ vọng rằng chủ nghĩa quân phiệt sẽ lan rộng vào Trung Á. Ông Khattak cho rằng những căng thẳng gần đây một phần bắt nguồn từ việc chính quyền Taliban không sẵn lòng tạo điều kiện cho sự bất ổn định như vậy.

Ông Khattak cũng lập luận rằng Pakistan đang dùng TTP như cái cớ để tấn công trong khi tìm cách đưa quân đội Mỹ quay trở lại Afghanistan. Tháng 9/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington muốn giành lại căn cứ không quân Bagram với lý do vị trí chiến lược gần Trung Quốc. Vài ngày sau, ông Trump cảnh báo sẽ có những điều “tồi tệ” xảy ra nếu Afghanistan không trả lại căn cứ này cho Mỹ.

Vào tháng sau đó, các cuộc không kích của Pakistan vào Kabul và Paktika đã làm leo thang đáng kể giao tranh. Ông Khattak lập luận rằng Islamabad cuối cùng đang tìm kiếm một cơ chế giám sát chống khủng bố, cho phép nước này có phạm vi lớn hơn để can thiệp vào Afghanistan và theo đuổi các mục tiêu của mình ở Trung Á và xa hơn nữa.

Đàn áp chủ nghĩa dân tộc Pashtun và Baloch

Theo ông Khattak và một số nhà phân tích khu vực, Pakistan coi chủ nghĩa dân tộc Pashtun và Baloch, chứ không phải Taliban Afghanistan hay thậm chí là TTP, mới là mối đe dọa cơ bản hơn. Ông Khattak cho rằng TTP làm suy yếu các phong trào dân tộc chủ nghĩa Pashtun ở Khyber Pakhtunkhwa, và Pakistan vì vậy đã bỏ mặc các huyện phía nam của tỉnh này cho TTP hoành hành.

Các cơ quan tình báo Pakistan cũng bị cáo buộc sử dụng các tay súng để ám sát các trưởng lão bộ lạc, các nhà dân tộc chủ nghĩa Pashtun và các nhà hoạt động chính trị đã chỉ trích các chính sách của nhà nước và đòi hỏi nhiều quyền lợi hơn. Theo Ủy ban Nhân quyền Pakistan, gần 1.200 trưởng lão bộ lạc đã bị sát hại ở Bắc và Nam Waziristan trong giai đoạn 2004–2014. Thay vì giải quyết những bất bình chính đáng của người Pashtun và Baloch, chính quyền thường miêu tả những người lên tiếng là “con bài” của ngoại bang.

Logic cưỡng chế tương tự cũng định hình cách tiếp cận của Pakistan đối với Afghanistan. Islamabad đã sử dụng áp lực chính trị, kinh tế và quân sự để buộc chính quyền Taliban hành động theo ý muốn của mình. Việc trục xuất hàng loạt và đối xử tệ bạc với người tị nạn Afghanistan, đóng cửa biên giới thương mại và quá cảnh, và các cuộc không kích giết hại dân thường đều thất bại và phản tác dụng.

Đường Durand dài khoảng 2.600 km đã được rào kín, cắt đứt các mối quan hệ bộ lạc và xã hội lâu đời. Việc đóng cửa các cửa khẩu đã làm gián đoạn thương mại và sinh kế của hàng triệu người ở hai nước. Tuy nhiên, chủ nghĩa quân phiệt vẫn gia tăng; TTP và các nhóm vũ trang Baloch tiếp tục các chiến dịch chết chóc ở Khyber Pakhtunkhwa và Balochistan.

Pakistan cần phải tự giải quyết vấn đề nội bộ

Các khu vực bộ lạc dọc theo Đường Durand từng là vùng đệm giữa Afghanistan và Ấn Độ thuộc Anh, và sau đó là Pakistan. Chúng vẫn bán tự trị cho đến khi được sáp nhập vào Khyber Pakhtunkhwa năm 2018. Nhiều thập kỷ hoạt động quân sự đã cướp đi sinh mạng, nhà cửa và sinh kế của người dân địa phương, khiến họ ngày càng xa lánh một nhà nước mà nhiều người giờ coi là lực lượng chiếm đóng. TTP vẫn duy trì sự hiện diện đáng kể bên trong Pakistan, từ đó chúng có thể tổ chức và tiến hành các cuộc tấn công.

Tình trạng ở các khu vực bộ lạc và Balochistan ngày càng giống với những năm cuối cùng của cựu chính phủ Afghanistan, khi Taliban kiểm soát phần lớn miền nam và miền tây Afghanistan trong khi chính quyền chỉ giữ được các trung tâm tỉnh và huyện.

Thay vì đổ lỗi cho các bên ngoài, Pakistan cần từ bỏ chiến lược quân sự đã thất bại và giải quyết các cuộc khủng hoảng nội bộ thông qua đối thoại và can dự chính trị. Các nhóm vũ trang vẫn nắm giữ lãnh thổ, nhân lực và một số ủng hộ tại địa phương, trong khi những đau khổ mà cộng đồng bộ lạc phải gánh chịu tiếp tục thúc đẩy sự oán giận và tuyển mộ của TTP.

Việc tiếp tục các hành động quân sự phiêu lưu chống lại Afghanistan sẽ làm sâu sắc thêm tình trạng bất ổn trong khu vực, củng cố các nhóm vũ trang phi nhà nước và gây ra những hậu quả nghiêm trọng lâu dài cho chính Pakistan.