Ông Trump khó cô lập Iran do quan hệ thương mại sâu rộng với Trung Quốc, Nga

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đe dọa trừng phạt tài chính bất kỳ quốc gia nào cung cấp "phao cứu sinh" kinh tế cho Iran, khi ông tuyên bố một "chiến dịch kinh tế nghiêm khắc nhất" nhằm vào Tehran. Động thái này diễn ra sau loạt cuộc chiến thương mại gây tổn hại trong nhiệm kỳ thứ hai của ông, được xem là nỗ lực mới nhất nhằm dùng sức mạnh kinh tế Mỹ để đạt mục tiêu chính sách đối ngoại.

Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, khả năng gây sức ép của ông Trump đối với Trung Quốc và Nga - hai đối tác thương mại quan trọng của Iran - là có giới hạn. Nga hiện đã chịu nhiều lệnh trừng phạt của Mỹ và hoạt động phần lớn bên ngoài khuôn khổ kinh tế do Mỹ dẫn dắt. Trong khi đó, Trung Quốc nhiều lần cho thấy sẵn sàng phớt lờ trừng phạt của Mỹ khi điều đó phục vụ lợi ích kinh tế của nước này.

Paul Musgrave, phó giáo sư chính phủ tại Đại học Georgetown ở Qatar, nhận định với Al Jazeera rằng ông Trump sẽ "rất khó" thực hiện hiệu quả chiến dịch gây sức ép. "Ông Trump đang cố đơn phương áp đặt các lệnh trừng phạt phối hợp mà thông thường cần sự hợp tác đa phương, đồng nghĩa với việc phải đưa Trung Quốc, Nga và các thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc vào cùng một mặt trận", Musgrave nói.

Cảnh báo 'hậu quả kinh tế to lớn'

Trong bài đăng trên nền tảng Truth Social hôm thứ Ba, ông Trump gọi chiến dịch chống Iran là "chiến dịch kinh tế nghiêm khắc nhất từ trước đến nay nhằm vào bất kỳ quốc gia nào". Ông cũng cảnh báo sẽ có "hậu quả kinh tế to lớn" cho các nước giúp Iran lách trừng phạt, đề cập đến các biện pháp như "buôn lậu dầu, hoán đổi tiền tệ, chuyển tiền mặt, nhà đổi tiền, đăng ký tàu biển và công ty vỏ bọc". "Tất cả phải dừng lại NGAY", ông viết.

Cùng ngày, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) - quốc gia mà Iran từ lâu phụ thuộc vào để nhập khẩu hàng hóa thiết yếu và tiếp cận thị trường thương mại - đã tuyên bố lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn đối với Tehran, sau khi cáo buộc quân đội Iran phóng hai tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ nước này. Giáo sư kinh tế Trung Đông Nader Habibi tại Đại học Brandeis cho rằng Mỹ "đã khuyến khích hoặc xúi giục mạnh mẽ" UAE áp đặt lệnh cấm vận thương mại, và Mỹ có thể sẽ gây sức ép với các đối tác thương mại khác của Iran, bao gồm cả đối tác lớn nhất là Trung Quốc.

Thách thức với kế hoạch phá vỡ thương mại Trung-Iran

Bất kỳ kế hoạch nào của Mỹ nhằm phá vỡ thương mại Trung Quốc-Iran đều có khả năng đối mặt với rào cản đáng kể. Trong khi Trung Quốc mua tới 80% lượng dầu vận chuyển của Iran trong năm 2025 theo dữ liệu của công ty phân tích Kpler, việc xử lý các nhà máy lọc dầu của Trung Quốc thường gặp khó khăn vì hầu hết là các nhà máy độc lập, ít phụ thuộc vào hệ thống tài chính Mỹ.

Việc trừng phạt các ngân hàng lớn của Trung Quốc nếu họ xử lý các khoản tiền của Iran, như Bộ Tài chính Mỹ từng đe dọa, có thể gây ảnh hưởng, nhưng cũng có thể khiến Trung Quốc đáp trả trong giai đoạn nhạy cảm về ngoại giao. Yu Jie, nghiên cứu viên cao cấp tại Chatham House, cho rằng lời đe dọa của ông Trump nhằm vào các đồng minh kinh tế của Iran "sẽ không thay đổi sự tham gia và mối quan hệ thương mại hiện có của Trung Quốc với Iran".

Musgrave cho rằng bất kỳ lệnh trừng phạt thứ cấp "hung hăng" nào của Mỹ áp lên Iran đều có ý nghĩa lớn, nhưng ông Trump có thể không muốn gây nguy hiểm cho mối quan hệ kinh tế Mỹ-Trung khi hai nước đang "ở trong một cuộc chiến tranh kinh tế lạnh". Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm đáp lại chiến dịch gây sức ép kinh tế của ông Trump rằng thêm trừng phạt sẽ "không giúp giải quyết vấn đề". Trung Quốc kêu gọi các bên liên quan thực hiện các biện pháp có trách nhiệm và giải quyết vấn đề thông qua biện pháp ngoại giao và chính trị.

Mỹ đang tìm cách kiềm chế căng thẳng với Trung Quốc trước chuyến thăm Washington dự kiến của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng tới. Theo Yu Jie, "xung đột kéo dài ở vùng Vịnh là một trong những vấn đề cả hai bên sẽ thảo luận", nhưng "sẽ không phải là vấn đề quan trọng nhất".

Quan hệ song song của Nga

Nga đặt ra một thách thức khác cho Washington. Dù là đối tác thương mại nhỏ hơn Iran so với Trung Quốc, Moscow và Tehran đã dành nhiều năm xây dựng các mối quan hệ thương mại và quân sự quan trọng nhằm né tránh phương Tây. Tháng 1/2025, hai quốc gia bị trừng phạt nặng nề này đã ký hiệp ước đối tác 20 năm, giúp thúc đẩy khối lượng thương mại song phương lên 4,8 tỷ USD trong 11 tháng đầu năm 2025, theo Bộ trưởng Năng lượng Nga Sergey Tsivilev.

Ngoài dầu mỏ bị trừng phạt, Nga và Iran cũng được cho là đã trao đổi vũ khí và trang thiết bị quân sự qua biển Caspian. Hôm thứ Hai, NBC News dẫn một tài liệu của chính phủ châu Âu cho biết Nga đã gửi "linh kiện máy bay không người lái, đạn dược và thuốc nổ TNT" bằng đường biển tới Iran. Mỹ đã áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế toàn diện đối với Nga.

Phản ứng của Iran và 'khủng bố kinh tế'

Bộ trưởng Ngoại giao Iran hôm thứ Tư chỉ trích chiến dịch kinh tế của ông Trump, gọi đây là sự tiếp nối "các chính sách thất bại" của Washington và sẽ dẫn đến "thất bại tiếp theo". "Khủng bố kinh tế của Mỹ đe dọa nền kinh tế toàn cầu và chủ quyền trên toàn thế giới", Abbas Araghchi viết trên X.

Là thành viên của BRICS - tổ chức gồm Nga, Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil và các cường quốc khác - Iran tìm cách sử dụng vị thế của mình để tìm kiếm các kênh tài chính mới. Tuần trước, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati cho biết Iran dự định gia nhập Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) của BRICS, mở ra thêm cánh cửa tài chính bên ngoài thị trường phương Tây. Ông cũng cho rằng các nước BRICS có thể giao dịch bằng đồng nội tệ, và Tehran đang hướng tới hợp tác tiền tệ song phương và ba bên với các thành viên BRICS. NDB chưa bình luận về khả năng Iran trở thành thành viên.

Ali Akbar Dareini, nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược ở Tehran, cho rằng Iran sẽ tìm cách tiến lên bất chấp các lệnh trừng phạt "ngột ngạt" của Mỹ. "Ông Trump đang mắc kẹt trong một cuộc chiến mà ông không thể thắng và cũng không thể thoát ra", Dareini nói với Al Jazeera.