Nỗi sợ AI bị biến thành vũ khí bảo vệ độc quyền công nghệ

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển ngày càng nhanh, nó đã và đang đặt ra những thách thức lớn đối với xã hội. Nhiều doanh nghiệp bắt đầu sa thải nhân sự ở những vị trí mà mô hình AI có thể đảm nhận. Việc mở rộng các trung tâm dữ liệu làm tăng mức tiêu thụ năng lượng và dấu chân carbon. Các tác nhân xấu lợi dụng AI để tự động hóa việc phát tán thông tin sai lệch. Thuật toán bộc lộ thiên kiến, dấy lên lo ngại về việc ứng dụng sai lệch và phân biệt đối xử. AI cũng được dùng để xác định mục tiêu trong chiến tranh, dẫn đến tổn thất nhân mạng lớn hơn.

Đây là những vấn đề phức tạp, đòi hỏi sự quan tâm nghiêm túc của các cơ quan quản lý. Thế nhưng, các cuộc thảo luận chính sách AI chủ đạo hiện nay hiếm khi bắt đầu từ những thách thức trước mắt này.

Thay vào đó, nghị luận toàn cầu lại bị cuốn theo những lời tiên tri về ngày tận thế. Câu chuyện diệt vong này được một số người trong chính ngành AI thúc đẩy và được nhắc lại ở những cấp ra quyết định cao nhất: từ các nhà lập pháp như Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, người ủng hộ lệnh cấm trí tuệ siêu việt, đến những cảnh báo từ Vatican, hay cựu Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton khi gọi AI mã nguồn mở là mối đe dọa thực sự.

Việc các nhà lãnh đạo toàn cầu coi trọng những cảnh báo được ngành công nghiệp khuếch đại là điều hoàn toàn hợp lý. Tuy nhiên, dàn đồng ca những tiếng nói có ảnh hưởng này lại vô tình kéo sự chú ý của chúng ta ra khỏi nhiều cuộc khủng hoảng mà AI đã gây ra, đang ảnh hưởng đến lao động, môi trường và truyền thông.

Nghiêm trọng hơn, nỗi hoảng loạn của công chúng đang bị biến thành công cụ để áp đặt một chế độ thực dân hóa kỹ thuật số kiểu mới – sự tập trung quyền lực vào tay một vài tập đoàn AI tại một số ít quốc gia.

Câu chuyện ngày tận thế tạo ra lý do hoàn hảo cho các quy định nhắm vào mô hình AI mã nguồn mở – vốn miễn phí hoặc rẻ hơn, cho phép người dùng chỉnh sửa theo nhu cầu. Lập luận đưa ra trước các nhà lập pháp rất đơn giản và hấp dẫn: nếu AI tiên tiến là vũ khí hủy diệt hàng loạt tiềm tàng, thì chỉ một nhóm nhỏ đáng tin cậy mới được phép phát triển nó.

Dưới ngọn cờ "an toàn", các gã khổng lồ công nghệ đang tìm cách viết ra các quy tắc để bảo vệ vị thế độc quyền của mình bằng cách chặn đứng cạnh tranh từ những mô hình AI mã nguồn mở nhỏ hơn, rẻ hơn.

Điều này phản chiếu trực tiếp các chiến thuật thực dân trong lịch sử: ngăn cản công nghiệp địa phương phát triển để buộc phải phụ thuộc hoàn toàn vào hàng hóa của "đế chế".

Hiện nay, toàn thế giới đang phụ thuộc vào các hệ thống AI tiên phong do các gã khổng lồ công nghệ phát triển, đặc biệt là Nam Bán cầu – khu vực thiếu nguồn lực để tự tạo mô hình AI từ đầu, với chi phí năng lực tính toán hiện lên tới hơn 100 triệu USD.

Vấn đề khi dùng các mô hình AI thống trị không chỉ nằm ở chi phí cao, mà còn ở việc chúng thường thất bại trong bối cảnh địa phương. Có thể lấy ví dụ về việc Kenya mới đây triển khai hệ thống Cơ quan Y tế Xã hội (SHA) do AI điều hành. Do mô hình nhập khẩu được xây dựng trên những giả định không phản ánh đúng thực tế nền kinh tế phi chính thức rộng lớn của Kenya, hệ thống này đã thất bại nặng nề, đánh giá quá cao thu nhập và thu phí bảo hiểm y tế quá mức đối với những công dân nghèo nhất.

Để hiệu quả, các hệ thống AI tiên phong phải được điều chỉnh theo dữ liệu địa phương. Vì việc xây dựng từ đầu là bất khả thi về tài chính với hầu hết các nước, AI mã nguồn mở là cây cầu khả thi duy nhất cho các nhà đổi mới địa phương. Quan trọng hơn, việc bảo tồn AI mã nguồn mở cho phép Nam Bán cầu bước ra khỏi guồng quay chatbot mô phỏng con người của phương Tây.

Các quốc gia đang phát triển không nhất thiết cần hệ thống AI đàm thoại; họ cần AI giúp giải quyết các thách thức phát triển trong những lĩnh vực như năng lượng, y tế, nông nghiệp, sản xuất và giảm thiểu biến đổi khí hậu.

Nếu chúng ta đè bẹp AI mã nguồn mở vì nỗi sợ quá mức đối với các tác nhân AI, các quốc gia đang phát triển sẽ mất đi cơ chế chính để xây dựng hệ sinh thái công nghệ có chủ quyền phục vụ phát triển.

Hơn nữa, độc quyền AI khóa người dùng vào một vòng tuần hoàn khai thác dữ liệu và phụ thuộc nhận thức nghiêm trọng. Chúng ta đã chứng kiến những giai đoạn đầu của sự suy giảm nhận thức khi người dùng ngày càng giao phó tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng tự quyết cho các hệ thống AI tiên phong.

Sự phụ thuộc này tạo ra vòng phản hồi, trong đó mức độ lệ thuộc ngày càng tăng lại thúc đẩy việc khai thác dữ liệu nhiều hơn, từ đó xây dựng những hệ thống mạnh hơn, tước đi khả năng tự chủ của con người và tập trung quyền kiểm soát tuyệt đối.

Trong khi Nam Bán cầu đặc biệt dễ bị tổn thương do bất bình đẳng lịch sử, sự phụ thuộc này giam hãm bất kỳ ai không nằm ở tuyến đầu. Ngay cả các quốc gia giàu có ở Bắc Bán cầu cũng đối mặt mối đe dọa tương tự về bị khóa chặt và bị khai thác.

Vậy giải pháp là gì? Kêu gọi cấm AI chắc chắn không phải. Từ bỏ AI đồng nghĩa buông bỏ một công nghệ có vị thế đặc biệt trong việc tăng tốc khám phá thuốc mới và các giải pháp cho khủng hoảng năng lượng, khí hậu. Đã có bằng chứng về điều này qua sự phát triển của những công cụ như AlphaFold và MOFSeq.

Cấm các mô hình AI mã nguồn mở cũng là lựa chọn tồi. An toàn không phủ định quyền tiếp cận AI một cách bình đẳng. Chúng ta có thể, và phải, đầu tư cho nghiên cứu an toàn mạnh mẽ và triển khai kiểm thử nghiêm ngặt đối với các vi phạm trước mắt. Nhưng chúng ta không thể để nỗi sợ về những tương lai giả định biện minh cho việc cố ý củng cố quyền lực trong hiện tại.

Bảo vệ tương lai của AI đồng nghĩa bảo đảm sự phát triển của nó được phi tập trung hóa, minh bạch và phân bố toàn cầu. Đó là bảo vệ đổi mới mã nguồn mở như một lợi ích công và một vũ khí cơ bản chống lại thực dân hóa kỹ thuật số. Đó là chủ động giải quyết gánh nặng nhận thức của con người do công nghệ gây ra, bảo đảm AI phục vụ việc tăng cường trí tuệ con người thay vì bào mòn nó. Đó là neo giữ trách nhiệm giải trình tuyệt đối vào con người, thay vì nhân cách hóa những tác nhân AI vốn không có tính người.

Quan điểm trong bài viết là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.