Năm năm Taliban nắm quyền: Đối mặt với lực lượng vũ trang đối lập ra sao?

Ngày 15/8 đánh dấu tròn 5 năm Taliban trở lại nắm quyền tại Afghanistan. Trong suốt thời gian qua, hoạt động chống đối bằng vũ trang không còn bó hẹp trong một mặt trận hay một lãnh đạo duy nhất, mà đã xuất hiện nhiều nhóm khác nhau, nhận trách nhiệm cho các vụ tấn công nhằm vào lực lượng chính phủ ở nhiều tỉnh.

Liên Hợp Quốc cho biết các nhóm vũ trang chống chính phủ vẫn tích cực hoạt động, nhưng không thể đe dọa đáng kể đến quyền kiểm soát lãnh thổ của Taliban và không kiểm soát được bất kỳ khu vực địa lý cố định nào.

Giao tranh tái diễn

Vấn đề trở nên đặc biệt đáng chú ý sau các cuộc đụng độ mới đây tại tỉnh Badakhshan, nơi Mặt trận Tự do Afghanistan giao tranh với lực lượng chính phủ ở huyện Zebak. Đây là một diễn biến nổi bật so với hình thức hoạt động thông thường của phe đối lập khi giao tranh kéo dài nhiều ngày trước khi hạ nhiệt.

Mặt trận Kháng chiến Quốc gia là lực lượng vũ trang lớn đầu tiên nổi lên sau khi Kabul thất thủ. Hàng trăm binh sĩ và thành viên lực lượng an ninh của chính phủ cũ đã đến tỉnh Panjshir để thành lập lực lượng chống đối, nhưng sau một cuộc tấn công lớn của Taliban, giao tranh đã chuyển sang các hoạt động hạn chế và đụng độ lẻ tẻ.

Nhà nghiên cứu an ninh Karim Amini cho rằng các nhân vật chính trị và quân sự của chính phủ Afghanistan trước đây đã cố gắng thiết lập các mặt trận vũ trang sau khi Mỹ rút quân để gây sức ép lên Taliban, nhưng không thể biến các dự án này thành lực lượng có thực lực trên thực địa. Lý do chính là hầu hết các nhóm này được thành lập bên ngoài Afghanistan, hạn chế khả năng thiết lập sự hiện diện và xây dựng cơ sở xã hội trong nước. Ngoài ra, việc lựa chọn đối đầu vũ trang với Taliban đã vấp phải sự mệt mỏi của một xã hội Afghanistan đã trải qua nhiều thập kỷ chiến tranh.

Các nhóm chống đối gia tăng

Bên cạnh Mặt trận Kháng chiến Quốc gia và Mặt trận Tự do Afghanistan, hàng loạt nhóm khác đã xuất hiện với các tên gọi khác nhau như Quân đội Tổ quốc, Phong trào Tự do và Công lý, Mặt trận Thống nhất Afghanistan, Phong trào Xanh, Mặt trận Độc lập Quốc gia, Mặt trận Cộng hòa, Mặt trận Nhân dân Dân chủ, Phong trào Vệ binh Quốc gia, Mặt trận Cách mạng Quốc gia Afghanistan, Mặt trận Tự do và Dân chủ, Mặt trận Giải phóng Quốc gia...

Tuy nhiên, việc nhận trách nhiệm không nhất thiết có nghĩa là nhóm đó thực hiện vụ tấn công. Đã có trường hợp nhiều tổ chức nhận là của mình cho cùng một vụ việc, hoặc các nhóm có trụ sở bên ngoài Afghanistan nhận trách nhiệm cho các vụ tấn công do phe phái khác thực hiện. Chuyên gia truyền thông kỹ thuật số Mohammad Nouri cho biết mạng xã hội đã trở thành chiến trường thứ hai, nơi các nhóm vũ trang cần chứng minh sự tồn tại của họ trực tuyến cũng như trên thực địa.

Chuyên gia nghiên cứu an ninh Abdul Karim Khan nhận định giao tranh ở Zebak là một phép thử về khả năng chuyển từ các cuộc tấn công chớp nhoáng sang các cuộc đối đầu kéo dài của phe đối lập, nhưng chưa thể coi là sự thay đổi chiến lược. "Thước đo thực sự không phải là kiểm soát một vị trí trong vài giờ hay vài ngày, mà là khả năng giữ vị trí đó, bảo đảm các tuyến tiếp tế, mở rộng mạng lưới chiến binh và buộc Taliban phải điều chỉnh triển khai quân sự một cách bền vững", ông Khan nói.

Phản ứng của chính quyền Taliban

Người phát ngôn chính quyền Taliban Zabihullah Mujahid hạ thấp hoạt động của các nhóm vũ trang chống đối khi cho rằng sự hiện diện của họ chủ yếu trên không gian mạng chứ không phải trên thực địa. Ông khẳng định chính quyền kiểm soát toàn bộ lãnh thổ Afghanistan và có khả năng đối phó với mọi tổ chức nổi dậy. Theo ông Mujahid, xã hội Afghanistan đã mệt mỏi với chiến tranh và không cho phép những kẻ mà ông gọi là "lãnh chúa" quay trở lại chính trường.

Thách thức thực sự

Rafiullah Kakar, chuyên gia về các phong trào vũ trang, cho rằng phe đối lập không cần thiết phải kiểm soát các khu vực rộng lớn ngay từ đầu để gây áp lực lên Taliban, mà chỉ cần duy trì hoạt động ở mức buộc phong trào này phải liên tục phân bổ quân đội và nguồn lực. Tuy nhiên, một cuộc chiến tiêu hao sẽ không tạo ra thay đổi chính trị nếu phe đối lập không xây dựng được cơ sở xã hội và đưa ra một dự án chính trị thuyết phục.

Nhà văn, nhà phân tích chính trị Khalid Ahmadi cho rằng vấn đề chính là phe đối lập vũ trang phóng đại khả năng tiến hành các hoạt động của mình, nhưng vẫn chưa đưa ra được một tầm nhìn thống nhất cho giai đoạn hậu Taliban. Ngược lại, Taliban duy trì quyền kiểm soát nhưng phải đối mặt với những thách thức về tính hợp pháp chính trị và quan hệ đối ngoại.

Sự gia tăng số lượng các mặt trận vũ trang không nhất thiết có nghĩa Afghanistan đang tiến tới một cuộc nội chiến mới, nhưng nó cho thấy cuộc xung đột không kết thúc cùng với sự sụp đổ của chính phủ trước đây. Chiến thuật hiện tại của phe đối lập là sử dụng các đơn vị nhỏ hoạt động ở nhiều khu vực khác nhau, nhằm làm kiệt quệ Taliban thay vì chiếm giữ thành phố, trong khi Taliban tìm cách duy trì kiểm soát an ninh và ngăn chặn các nhóm này phát triển thành một cuộc nổi dậy trên diện rộng.