Mỹ thúc đẩy sáng kiến thành lập chính phủ thống nhất Libya, thử thách lòng trung thành của phe phái ở Tripoli

Tripoli, Libya – Giữa lúc ngoại giao khu vực và các hoạt động tình báo diễn ra sôi động, cuộc khủng hoảng chính trị tại Libya đang bước vào giai đoạn bước ngoặt. Một sáng kiến mới do Mỹ hậu thuẫn, nhằm chấm dứt sự chia rẽ thể chế và hợp nhất cơ quan hành pháp, đã nhận được sự ủng hộ đáng kể ở miền đông, qua đó đặt trách nhiệm lên vai các phe phái ở miền tây.

Sáng kiến do ông Massad Boulos, cố vấn Tổng thống Mỹ về các vấn đề Trung Đông và châu Phi, dẫn dắt, tập trung vào việc thành lập chính phủ thống nhất, hợp nhất các thể chế nhà nước và khuyến khích đầu tư dầu mỏ của Mỹ. Dù ông Boulos nhấn mạnh đây là giải pháp bổ trợ cho các nỗ lực của Liên hợp quốc, sáng kiến này đã gây ra tranh luận gay gắt về việệu Washington có thể thực sự hàn gắn các chia rẽ truyền thống tại Libya hay đây chỉ là một kế hoạch thất bại khác.

Phá vỡ sự im lặng ở Tripoli

Sự yên ắng chính trị tại miền tây Libya bị phá vỡ vào ngày 21/6, khi ông Abdul Hakim Belhaj, một nhân vật chính trị có ảnh hưởng và cựu chỉ huy Hội đồng Quân sự Tripoli, ra tuyên bố chính thức ủng hộ sáng kiến của Mỹ.

Ông Belhaj, hiện lãnh đạo đảng al-Watan, kêu gọi Chính phủ Đoàn kết Dân tộc (GNU) đóng tại Tripoli nêu rõ lập trường về đề xuất này. Ông mô tả kế hoạch của Mỹ là “cơ hội để đẩy nhanh các giải pháp chính trị nhằm chấm dứt tình trạng chia rẽ hiện nay”, đồng thời nhấn mạnh mọi thỏa thuận cần dựa trên “những điều khả thi và có thể chấp nhận được, thay vì hoàn hảo nhưng bất khả thi”.

Dù tầm ảnh hưởng của ông Belhaj đã suy giảm trong những năm gần đây, sự ủng hộ của ông mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng tại miền tây Libya. Tuyên bố này được đưa ra sau khi lực lượng miền đông của chỉ huy quân sự Khalifa Haftar và hơn 100 thành viên Hạ viện (HoR) miền đông bày tỏ ủng hộ kế hoạch của Mỹ.

Bà Aisha al-Tabalqi, thành viên HoR, nhận định với Al Jazeera rằng sáng kiến của Mỹ khác biệt ở chỗ dựa trên sự thấu hiểu giữa hai phe phái chính thực sự có ảnh hưởng trên thực địa. Sự xuất hiện của các tiếng nói ủng hộ từ miền tây, theo bà, có thể nâng cao cơ hội được chấp nhận rộng rãi hơn.

Tuy nhiên, mức độ ủng hộ thực sự vẫn còn gây tranh cãi. Ông Mohammed al-Maazab, thành viên Hội đồng Nhà nước tối cao (HCS), tiết lộ rằng một số thành viên HoR đã nói riêng với ông rằng tên của họ bị thêm vào danh sách ủng hộ mà không hề hay biết. Ông al-Maazab coi động thái của ông Belhaj là nỗ lực “tự thể hiện mình như một bên có thể tham gia vào các sắp xếp chính trị tương lai” và gọi đó là “bước nhảy vọt sẽ không ảnh hưởng đáng kể đến cán cân quyền lực”.

Lộ trình chính trị hay thỏa thuận gia đình?

Cơ chế của đề xuất Mỹ đang bị các nhà phân tích Libya soi xét kỹ lưỡng. Nhiều người lo ngại sáng kiến này có thể củng cố một thỏa thuận chia sẻ quyền lực kéo dài thay vì mở đường cho dân chủ.

Trong một chương trình gần đây của Al Jazeera tiếng Ả Rập, nhà phân tích chính trị Abdulsalam al-Rajhi chỉ trích nỗ lực này, cho rằng nó “gần với một thương vụ hơn là sáng kiến”. Ông al-Rajhi cho rằng ông Boulos, thiếu kinh nghiệm ngoại giao sâu rộng, đang tìm kiếm một thắng lợi địa chính trị nhanh chóng.

“Vấn đề của thương vụ Boulos là nó được thiết kế xoay quanh những cá nhân cụ thể,” ông al-Rajhi nói, dẫn các thông tin rò rỉ cho rằng kế hoạch này nhằm đưa ông Saddam Haftar – con trai chỉ huy miền đông Khalifa Haftar – làm chủ tịch Hội đồng Tổng thống mới, và ông Ibrahim Dbeibah, cháu trai Thủ tướng GNU đương nhiệm Abdul Hamid Dbeibah, làm thủ tướng mới. Ông al-Rajhi chỉ ra rằng cả hai người đều bị nêu tên trong báo cáo gần đây của Hội đồng chuyên gia Liên hợp quốc về buôn lậu dầu và chiếm đoạt tài chính.

Ngược lại, ông Senussi Ismail, nhà phân tích chính trị tại Tripoli, lập luận rằng dù lo ngại chính đáng về sự tái diễn độc tài hoặc cai trị gia đình, nhưng bế tắc chính trị hiện tại buộc phải chấp nhận những rủi ro có tính toán.

“Quan điểm đa số là nên tương tác tích cực với sáng kiến của ông Boulos,” ông Ismail nói, nhấn mạnh kế hoạch của Mỹ cần được hòa nhập với lộ trình của Liên hợp quốc. Ông nhấn mạnh mọi chính phủ thống nhất mới phải bị ràng buộc bởi thời hạn cụ thể dẫn đến bầu cử tổng thống và quốc hội, ngăn chặn các nhà chức trách mới nắm quyền vô thời hạn.

William Lawrence, cựu nhà ngoại giao Mỹ và giáo sư quan hệ quốc tế, bảo vệ sự can dự của Mỹ. “Con đường duy nhất ông Boulos có thể làm bước đầu là tìm giải pháp kinh tế và thống nhất các thể chế kinh tế Libya,” ông Lawrence nói. “Tôi tin ông ấy đến với ý định tốt và đang cố gắng đạt giải pháp toàn diện, bền vững… Tôi không thấy kế hoạch thay thế nào khác vào lúc này.”

Diễn biến khu vực

Cuộc tranh luận về sáng kiến Mỹ diễn ra trong bối cảnh vận động khu vực mạnh mẽ. Tuần trước, các ngoại trưởng Ai Cập, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ đã gặp ông Boulos tại Cairo để thảo luận về hồ sơ Libya. Cùng lúc, Bộ Ngoại giao Pakistan công bố thành lập cơ chế khu vực “R-4” mới gồm Pakistan, Ai Cập, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ nhằm hỗ trợ ổn định khu vực.

Nỗ lực ngoại giao này đi kèm với các hoạt động tình báo đáng chú ý tại Libya:

• Tại miền Tây: Thủ trưởng Cơ quan Tình báo Ai Cập Hassan Rashad tới Tripoli hội đàm hiếm hoi với Thủ tướng GNU Abdul Hamid Dbeibah.
• Tại miền Đông: Thủ trưởng Cơ quan Tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin tới Benghazi gặp Saddam Haftar, thảo luận các nỗ lực thống nhất thể chế và tăng cường ổn định.

Ông Faisal Bwalraiga, nhà nghiên cứu an ninh quốc gia, cho biết với Al Jazeera rằng các động thái song song này phản ánh nỗ lực quốc tế nhằm tạo môi trường thuận lợi cho các thỏa thuận chính trị mới.

“Libya hiện đang di chuyển giữa hai khả năng: đạt được một dàn xếp chính trị mới, hoặc sắp xếp lại cán cân quyền lực giữa các bên khác nhau,” ông Bwalraiga nói. Ông lưu ý Washington coi sáng kiến của mình như một đòn bẩy hỗ trợ tiến trình Liên hợp quốc, chứ không phải thay thế.

Hiện tại, GNU vẫn chưa đưa ra quan điểm chính thức về kế hoạch của Mỹ. Ông Elias al-Barouni, nhà phân tích chính trị, cho rằng sự thận trọng của chính phủ là có tính toán, nhằm bảo toàn dư địa chính trị, tránh chia rẽ trong phe phương Tây và chờ quan điểm cuối cùng của Washington được kết tinh.