Mỹ, Iran và UAE liên tiếp cáo buộc tấn công ở eo biển Hormuz

Căng thẳng tại vùng Vịnh đã leo thang trong tuần này sau khi Mỹ và Iran đều tuyên bố đã bắn và gây thiệt hại cho tàu của nhau, bất chấp lệnh ngừng bắn trong cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran.

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố kế hoạch “hướng dẫn” các tàu bị mắc kẹt trong vùng Vịnh ra khỏi eo biển Hormuz trong chiến dịch mang tên Project Freedom, Iran tuyên bố sẽ bắn vào các tàu cố gắng sử dụng eo biển mà không có sự cho phép của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), làm dấy lên lo ngại về nguy cơ chiến tranh quay trở lại.

Trump không cung cấp chi tiết về cách lực lượng Mỹ sẽ đảm bảo hành trình an toàn cho các tàu thương mại. Khoảng 2.000 tàu hiện đang bị mắc kẹt ở hai bên eo biển, nơi gần như đã bị đóng cửa hoàn toàn kể từ khi chiến tranh bắt đầu vào ngày 28 tháng 2.

Hãng thông tấn Fars của Iran hôm thứ Hai đưa tin rằng một tàu chiến Mỹ từ chối quay đầu khỏi eo biển Hormuz đã bị hai máy bay không người lái (drone) của Iran bắn trúng. Bộ Chỉ huy Trung tâm (CENTCOM) của quân đội Mỹ phủ nhận một tàu chiến bị bắn trúng và ngược lại tuyên bố đã đánh chìm các tàu của IRGC. Iran, vốn phủ nhận bất kỳ tàu IRGC nào bị bắn trúng, đã công bố một bản đồ eo biển cho thấy ranh giới mới của khu vực nước này kiểm soát mở rộng hơn về phía đông so với trước đây và bao gồm cả vùng lãnh hải của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), làm dấy lên lo ngại về một cuộc đối đầu khu vực mới.

UAE sau đó đã cáo buộc Iran tấn công tiểu vương phía đông Fujairah bằng một loạt tên lửa và máy bay không người lái, gây ra hỏa hoạn tại một nhà máy lọc dầu và làm ba công dân Ấn Độ bị thương.

Các tuyên bố và phản bác gần đây của Mỹ và Iran theo sau những luận điệu được sử dụng từ đầu cuộc chiến, khi cả hai bên đều tuyên bố đã bắn trúng đối phương trong khi phủ nhận bất kỳ thiệt hại nào đối với tài sản của mình.

Project Freedom là gì?

Hôm thứ Hai, Trump cho biết lực lượng Mỹ sẽ bắt đầu hộ tống các tàu bị mắc kẹt qua eo biển Hormuz, đánh dấu một thách thức trực tiếp đối với việc Iran đóng cửa tuyến đường thủy chiến lược, nơi vận chuyển 20% nguồn cung dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới trong thời bình. Các mối đe dọa của Iran về việc tấn công tàu thuyền đã phong tỏa eo biển trên thực tế kể từ khi các cuộc tấn công của Mỹ-Israel bắt đầu vào ngày 28 tháng 2.

Việc đóng cửa hành lang hàng hải quan trọng này đã đẩy giá dầu và phân bón tăng vọt trên toàn thế giới và làm dấy lên lo ngại về suy thoái kinh tế toàn cầu và khủng hoảng lương thực. Để đáp trả, Mỹ đã bắt đầu phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran vào ngày 13 tháng 4.

Trump nói rằng chiến dịch Project Freedom được tiến hành theo yêu cầu của các quốc gia có tàu vẫn bị mắc kẹt ở hai bên eo biển, và ông mô tả họ là “những người ngoài cuộc trung lập và vô tội”. “Việc di chuyển tàu chỉ đơn thuần nhằm giải phóng những người dân, công ty và quốc gia không làm gì sai trái cả – Họ là nạn nhân của hoàn cảnh,” Trump đăng trên nền tảng Truth Social của mình vào Chủ nhật, gọi đây là một “cử chỉ nhân đạo”.

Iran có tấn công tàu chiến Mỹ hôm thứ Hai không?

Fars đưa tin một tàu chiến Mỹ đã bị hai máy bay không người lái của Iran bắn trúng sau khi nó từ chối lệnh quay đầu khỏi eo biển. Tuy nhiên, CENTCOM đã phủ nhận. Tuyên bố này chưa được bất kỳ nhà quan sát độc lập nào xác minh. “Giới lãnh đạo Iran cảm thấy họ cần phải đáp trả sự leo thang của Tổng thống Trump bằng sự leo thang của chính họ,” Shahram Akbarzadeh, giáo sư chính trị Trung Đông và Trung Á tại Đại học Deakin (Úc), nói với Al Jazeera. “Nếu người Iran không thể hưởng lợi từ doanh thu xuất khẩu do lệnh phong tỏa của Mỹ, họ muốn gây ra nỗi đau kinh tế tương tự cho Mỹ và các đồng minh khu vực của họ.”

Mỹ có bắn trúng tàu Iran không?

Trong một tuyên bố hôm thứ Hai, Đô đốc Mỹ Brad Cooper cho biết lực lượng CENTCOM đã đánh chìm sáu tàu của IRGC cố gắng can thiệp vào Project Freedom. Trump sau đó nói rằng bảy tàu đã bị bắn trúng. Hôm thứ Ba, Đài truyền hình nhà nước Iran IRIB, trích dẫn một chỉ huy quân sự Iran giấu tên, đưa tin Tehran đã mở một cuộc điều tra sau khi Mỹ cáo buộc các vụ tấn công tàu thuyền. IRIB đưa tin không có tàu IRGC nào bị bắn trúng nhưng cuộc điều tra đã xác định rằng lực lượng Mỹ đã “tấn công hai tàu nhỏ chở người trên đường từ Khasab (bờ biển Oman) đến bờ biển Iran vào thứ Hai”. Các cuộc tấn công đã phá hủy các tàu và giết chết năm hành khách dân sự, viên chỉ huy cho biết. Mỹ “phải chịu trách nhiệm về tội ác của họ”, viên chỉ huy nói thêm. Mỹ chưa bình luận về điều này, và tuyên bố chưa được bất kỳ nhà quan sát độc lập nào xác minh.

UAE cũng bị tấn công?

UAE đã cáo buộc Iran về các cuộc tấn công vào Fujairah gây ra hỏa hoạn tại một nhà máy lọc dầu. Bộ Quốc phòng cho biết hệ thống phòng không của nước này đã “đánh chặn” 12 tên lửa đạn đạo, ba tên lửa hành trình và bốn máy bay không người lái phóng từ Iran hôm thứ Hai. Iran không chính thức bình luận về điều này, và tuyên bố chưa được các nhà quan sát độc lập xác minh. Hôm thứ Ba, IRIB dẫn lời một quan chức quân sự cho biết: “Cộng hòa Hồi giáo không có chương trình định sẵn nào để tấn công các cơ sở dầu mỏ nói trên, và những gì đã xảy ra là kết quả của chủ nghĩa phiêu lưu quân sự của Mỹ nhằm tạo ra một lối đi cho việc vận chuyển tàu bất hợp pháp qua các tuyến đường thủy hạn chế của eo biển Hormuz. Quân đội Mỹ phải chịu trách nhiệm về việc này.” Quan chức này kêu gọi Mỹ chấm dứt “hành vi sai trái” sử dụng vũ lực trong tiến trình ngoại giao và ngừng “chủ nghĩa phiêu lưu quân sự tại khu vực dầu mỏ nhạy cảm này, vốn ảnh hưởng đến nền kinh tế của các quốc gia trên thế giới”. Akbarzadeh nói rằng “cuộc tấn công vào Fujairah” là một ví dụ về việc Iran “lan tỏa nỗi đau”. Cuộc tấn công – nếu thực sự do Iran thực hiện – sẽ đánh dấu lần đầu tiên nhằm vào UAE kể từ khi lệnh ngừng bắn do Tehran và Washington thỏa thuận có hiệu lực vào ngày 8 tháng 4. Bộ Ngoại giao UAE đã lên án “mạnh mẽ nhất các cuộc tấn công khủng bố, không có nguyên cớ của Iran nhằm vào các địa điểm và cơ sở dân sự tại nước này”. Bộ cho biết sẽ không dung thứ cho bất kỳ mối đe dọa nào đối với an ninh và chủ quyền của UAE và cảnh báo rằng họ bảo lưu “quyền đầy đủ và hợp pháp để đáp trả” các cuộc tấn công.

Những diễn biến này có ý nghĩa như thế nào?

Akbarzadeh cho biết những diễn biến mới nhất đặt ra một mối đe dọa nghiêm trọng đối với bất kỳ nỗ lực ngoại giao nào nhằm kết thúc xung đột. “Chúng ta thấy leo thang sau leo thang trong bối cảnh ngoại giao con thoi,” Akbarzadeh nói. “Những cuộc tấn công như vậy, ngay cả khi chúng nhằm mục đích được kiểm soát, có nguy cơ bùng nổ thành một cuộc chiến lớn khác.” Akbarzadeh nói rằng cả người Mỹ lẫn người Iran đều không muốn chiến tranh. Tuy nhiên, cả hai đều không sẵn sàng tỏ ra yếu kém. “Động lực này đã khóa họ vào một cuộc xung đột vĩnh viễn và rất cần một cầu dao. Pakistan đang cố gắng cung cấp cầu dao đó với thành công hạn chế.”