Lebanon 26 năm sau cuộc rút quân của Israel: Mọi thứ và không gì thay đổi

26 năm trước, Israel buộc phải kết thúc 18 năm chiếm đóng miền nam Lebanon. Ngày nay, Lebanon và Israel vẫn bám vào những chính sách đã đẩy họ vào cuộc chiến hiện tại, một cuộc xung đột không chỉ bao trùm Iran và Mỹ mà còn đe dọa nền kinh tế toàn cầu.

Vấn đề Palestine vẫn là trung tâm gây chấn động khu vực. Đây là lý do Israel bắt đầu tấn công các lực lượng thân Palestine ở Lebanon từ những năm 1970, trước khi Hezbollah thành lập. Sự hậu thuẫn của Iran dành cho Hezbollah sau 1982 đã biến Lebanon thành mặt trận chính giữa Iran và Israel; ngày nay, với Mỹ chiến đấu bên cạnh Israel, mặt trận này đã trở thành một cuộc chiến khu vực.

Từ năm 2000, nhiều thứ đã thay đổi ở Lebanon. Công nghệ tên lửa, máy bay không người lái và radar tiên tiến định hình lại cán cân quyền lực, đặc biệt là khả năng ngày càng tăng của Iran và Hezbollah trong việc né tránh phòng không Mỹ-Israel. Nền kinh tế Lebanon tan vỡ, người dân liên tục phải rời bỏ nhà cửa. Israel đã tàn phá các thị trấn và làng mạc phía nam, triển khai học thuyết xóa sổ đô thị từng áp dụng tại Dahiyeh (Beirut) năm 2006 và sau đó ở Gaza. Hezbollah bị giáng đòn nặng nhưng tái sinh như một lực lượng tinh gọn, linh hoạt hơn, một lần nữa chặn đứng nỗ lực khuất phục Lebanon của Israel hay ý đồ thiết lập vùng an ninh vĩnh viễn.

Bức tranh khu vực cũng thay đổi. Vai trò cầu nối của Syria giữa Hezbollah và Iran sụp đổ. Iran bị tổn thương bởi các cuộc tấn công của Mỹ-Israel, nhưng Tehran dường như quyết tâm đưa Lebanon vào bất kỳ thỏa thuận khu vực nào kết thúc chiến tranh. Mỹ công khai đứng về phía Israel, gây áp lực buộc Tổng thống Joseph Aoun và Thủ tướng Nawaf Salam “giải giáp” Hezbollah. Các cường quốc gồm Trung Quốc, Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Nga cũng theo những cách khác nhau thúc đẩy chấm dứt chiến tranh và khôi phục chủ quyền Lebanon.

Giữa cơn lốc chính trị, nhiều điều kiện từ thời kỳ trước 2000 vẫn tồn tại. Dân chúng chia rẽ về vai trò vũ trang của Hezbollah – lực lượng kháng chiến duy nhất có hiệu quả với Israel. Chính phủ Lebanon bất lực về chính trị, quân sự vì thiếu tiền, thiếu đồng thuận nội bộ, đôi khi phải khuất phục áp lực Israel-Mỹ. Mỹ cũng ràng buộc viện trợ tái thiết Lebanon vào việc Beirut tuân thủ các điều khoản Mỹ-Israel, sẵn sàng bỏ qua các vi phạm ngừng bắn của Israel, chính thức ủng hộ quyền tấn công bất kỳ mục tiêu nào Israel cho là đe dọa, trong khi từ chối quyền tương tự cho Lebanon.

Chính phủ Lebanon còn chịu áp lực từ người dân nghèo khổ, phẫn nộ trước các cuộc tấn công không ngừng của Israel. Chỉ riêng năm 2026, Israel đã giết hơn 3.000 người, cưỡng bức di dời 1,2 triệu người và tàn phá hàng chục làng mạc. Chính phủ biện minh cho các cuộc đàm phán với Israel bằng nỗ lực dùng áp lực Mỹ để ngừng các cuộc tấn công, nhằm tái lập kiểm soát chủ quyền trên toàn lãnh thổ.

Phía trên các động lực cũ và mới là một thực tế lịch sử: Iran và Hezbollah, với sự hậu thuẫn từ đồng minh, đã hấp thụ các đòn tấn công tàn khốc của Mỹ-Israel và hai lần buộc các đối thủ hạt nhân mạnh hơn nhiều phải chấp nhận ngừng bắn và đàm phán lại – lần đầu về Iran vào đầu tháng Tư, lần sau về Lebanon vài ngày sau. Lệnh ngừng bắn Lebanon dự kiến sẽ hòa vào thỏa thuận Iran-Mỹ rộng hơn. Cả hai lệnh ngừng bắn dường như báo hiệu vị thế Mỹ-Israel suy yếu trong khu vực, giáng đòn chính trị sâu sắc vào Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, đồng thời mang lại đòn bẩy ngoại giao mới cho Iran, Hezbollah và đồng minh.

Bài học có thể rút ra là sức mạnh quân sự, dù tàn bạo đến đâu, không thể mãi áp đặt thực tế ở Trung Đông. Các vùng đệm, “vùng an ninh”, khu định cư Israel, đồng minh thân Israel, đồn quân sự, không kích không ngừng – toàn bộ kịch bản Mỹ-Israel – có thể bị gạt sang quá khứ nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn.

Cán cân ngoại giao mới ở Lebanon sẽ ra sao vẫn còn phải chờ. Nhưng việc Iran và Hezbollah sống sót sau các trận chiến “sinh tồn” và thúc đẩy ngừng bắn vĩnh viễn có thể làm suy yếu tư thế của Israel, giúp định hình lại động lực nội bộ Lebanon. Lý tưởng nhất, điều này có thể thúc đẩy Hezbollah, chính phủ Beirut và tất cả người Lebanon cùng đạt được một cách tiếp cận lâu dài, nghiêm túc cho quan hệ cùng có lợi với một Israel tôn trọng đầy đủ chủ quyền Lebanon.

Nếu điều đó xảy ra, nó sẽ buộc tất cả các bên giải quyết một cách công bằng vấn đề trung tâm đã bị lờ đi suốt 78 năm và thổi bùng ngọn lửa chiến tranh vĩnh viễn: quyền của người Palestine. Chỉ có ngoại giao chín chắn, quyết đoán cùng các chiến lược phòng thủ chính đáng mới quyết định liệu xu hướng hiện tại có dẫn đến kết quả đó hay không.