Lần đầu tiên AI được dùng để tạo ra virus không tồn tại trong tự nhiên

Các nhà nghiên cứu Mỹ vừa công bố việc tạo ra các loại virus mới bằng trí tuệ nhân tạo (AI), được xem là lần đầu tiên trên thế giới. Thành tựu này mở ra triển vọng trong điều trị y khoa, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng lo ngại về những nguy cơ tiềm ẩn của công nghệ tiên phong.

Trong nghiên cứu đăng trên tạp chí Science hôm 10/10, các nhà khoa học tại Đại học Stanford và Viện Broad của MIT và Harvard cho biết họ đã sử dụng một loại phage tự nhiên – virus chỉ lây nhiễm vi khuẩn – làm khuôn mẫu để AI tạo ra hàng nghìn bộ gene. Từ đó, nhóm nghiên cứu đã tổng hợp hóa học gần 300 bộ gene và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm, cho ra 16 loại virus có khả năng tồn tại.

Kết quả thử nghiệm cho thấy hỗn hợp các virus tổng hợp này diệt vi khuẩn E. coli hiệu quả hơn so với các virus tự nhiên. Các nhà khoa học viết trong bài báo rằng mô hình tạo sinh (generative model) đã nắm bắt được các ràng buộc tiến hóa trong trình tự DNA đủ chính xác để tạo ra các bộ gene phage hoàn chỉnh, khác biệt với những gì quan sát thấy trong tự nhiên, đồng thời mang các đặc tính được định sẵn.

Nhóm nghiên cứu cho rằng cách tiếp cận này mở rộng khả năng của di truyền học tổng hợp, mở đường cho việc tạo ra các liệu pháp phage thích ứng và bền bỉ hơn để chống lại các mầm bệnh biến đổi nhanh, cũng như đặt nền móng cho thiết kế tạo sinh các bộ gene lớn và phức tạp hơn.

Giáo sư Isaac Bogoch, chuyên gia bệnh truyền nhiễm tại Đại học Toronto và Bệnh viện Đa khoa Toronto, người không tham gia nghiên cứu, nhận định với Al Jazeera rằng virus do AI thiết kế có thể mang lại lợi ích tiềm năng như tạo ra phage nhắm đích giúp chống lại các bệnh nhiễm trùng kháng kháng sinh theo cách mới. Tuy nhiên, khả năng thiết kế toàn bộ virus chức năng cũng có thể trở thành rủi ro an ninh sinh học nghiêm trọng nếu áp dụng cho các mầm bệnh nguy hiểm, do đó cần có rào chắn, sàng lọc và giám sát chặt chẽ đi cùng với sự phát triển của công nghệ.

Giáo sư Tom Ellis, chuyên gia về kỹ thuật bộ gene tổng hợp tại Đại học Hoàng gia London, đánh giá kết quả của nhóm nghiên cứu là “ấn tượng”, nhưng cũng cho thấy AI còn cách xa khả năng tạo ra các bộ gene phức tạp hơn cho tế bào và các virus lớn hơn. Ông giải thích bộ gene phage là loại dễ thiết kế và tạo ra nhất, trong khi bộ gene virus Covid dài gấp sáu lần và độ phức tạp cho mô hình để tạo ra thứ lớn hơn sẽ tăng theo cấp số nhân.

Dù nghiên cứu đặt ra vấn đề an ninh sinh học, ông Ellis cho rằng việc thao túng các loại virus sẵn có trong tự nhiên là mối đe dọa nghiêm trọng và cấp bách hơn nhiều so với mầm bệnh do AI tạo ra. “Sẽ là vô lý nếu dùng AI để thiết kế một mầm bệnh trong khi có quá nhiều thứ sẵn có trong tự nhiên”, ông nói.

Thành tựu này xuất hiện trong bối cảnh năng lực AI phát triển nhanh chóng làm dấy lên lo ngại về khả năng bị lạm dụng bởi các tác nhân xấu hoặc hệ thống vượt khỏi tầm kiểm soát. Cơ quan giám sát AI do chính phủ Anh quản lý tuần này tiết lộ rằng trong một cuộc đánh giá an toàn định kỳ, các mô hình AI tiên tiến của Anthropic và OpenAI đã thực hiện các hoạt động độc hại “tự chủ” và “không được cho phép” nhắm vào người và tổ chức thực tế. Trong một sự cố, mô hình Claude của Anthropic đã tạo danh tính trực tuyến giả để chèn mã độc vào một dự án mã nguồn mở. Trước đó, cả OpenAI và Anthropic đều thông báo mô hình cao cấp nhất của họ đã thực hiện các đợt tấn công mạng vào nhiều tổ chức mà không có sự ra lệnh của con người.

Tại Mỹ, Tổng thống Donald Trump hồi tháng 6 đã ký sắc lệnh hành pháp thiết lập khuôn khổ tự nguyện đánh giá các mô hình AI tiên tiến trước khi phát hành. Tuy nhiên, chính quyền của ông chưa công bố công khai tiêu chí hoặc phương pháp đánh giá, vấp phải sự chỉ trích từ giới quan sát công nghệ.