Khi phóng viên Palestine định nghĩa lại nghề báo giữa cuộc chiến ở Gaza

Israel đã sát hại khoảng 250 nhà báo kể từ khi phát động cuộc chiến ở Gaza ngày 7/10/2023 — con số vượt tổng số nhà báo thiệt mạng trong tất cả các cuộc chiến trong 150 năm qua cộng lại. Ủy ban Bảo vệ Nhà báo (CPJ) gọi đây là “nỗ lực giết và bịt miệng nhà báo chết chóc và có chủ đích nhất” mà tổ chức này từng ghi nhận.

Jonathan Dagher, Trưởng ban Trung Đông của Tổ chức Phóng viên Không Biên giới, gọi việc nhắm vào nhà báo là “một thảm kịch đối với nghề báo”. Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Volker Turk mô tả Gaza là “bẫy tử thần” đối với phóng viên. Tuy vậy, ngoài các tuyên bố và lời chia buồn, Israel chưa từng bị buộc phải chịu trách nhiệm.

Sự im lặng và những rào cản

Sự im lặng của cộng đồng quốc tế cùng tình trạng thiếu ủng hộ từ giới truyền thông phương Tây, theo bài viết, đã tạo điều kiện cho Israel tiếp tục chiến dịch và bình thường hóa việc sát hại nhà báo.

Trong khi đó, khái niệm “trung lập” mà nhiều cơ quan truyền thông phương Tây đề cao bị đặt dấu hỏi. Khi tường thuật về người Palestine thiệt mạng, các hãng này thường dùng thể bị động để tránh quy trách nhiệm cho Israel. Lập luận rằng Hamas dùng dân thường làm “lá chắn sống” thường xuyên được nhắc lại, trong khi bối cảnh lịch sử về chiếm đóng, mở rộng lãnh thổ và xua đuổi người Palestine ít khi được đề cập đầy đủ.

Vụ nhà báo Anas al-Sharif của Al Jazeera bị sát hại trong một cuộc không kích có chủ đích trước Bệnh viện al-Shifa tháng 8/2025 là một ví dụ. CNN đưa cáo buộc của Israel rằng al-Sharif làm việc cho một nhóm Hamas ngay ở đoạn thứ hai, dù Al Jazeera bác bỏ. Trước đó, bà Irene Khan, báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc về tự do ngôn luận, đã cảnh báo về “những lời đe dọa và cáo buộc lặp đi lặp lại” nhắm vào al-Sharif.

Tháng 9/2025, Israel sát hại 22 người, trong đó có 5 nhà báo, trong một cuộc không kích “hai lần” vào bệnh viện ở Gaza. Israel tuyên bố đã nhắm vào một “camera của Hamas”, nhưng Reuters — hãng có phóng viên thiệt mạng trong vụ này — xác nhận chiếc camera thuộc về mình.

Truyền thông Israel cũng chịu sức ép. Chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu áp lệnh cấm với Al Jazeera vì cho là mối đe dọa an ninh, động thái mà hãng này gọi là “hành vi tội phạm” và vi phạm luật quốc tế. Năm 2021, tòa nhà chứa văn phòng Al Jazeera tại Gaza từng bị phá hủy trong một cuộc không kích. Năm 2022, nữ phóng viên Shireen Abu Akleh — được coi là tiếng nói của Palestine — bị binh lính Israel bắn chết khi đang tác nghiệp ở Bờ Tây; người bắn không bị truy tố.

Tiêu chuẩn kép

Sự tương phản trong cách đưa tin cũng bị nêu ra. Khi tường thuật về Ukraine, truyền thông thế giới nhân đạo hóa nạn nhân, nhưng tiêu chuẩn đó thường vắng mặt với người Palestine. Hơn 21.000 trẻ em tại Gaza đã thiệt mạng trong ba năm qua, song gương mặt và câu chuyện của họ nhiều khi bị chìm trong con số thống kê.

Theo bài viết, truyền thông phương Tây cũng thường thiếu bối cảnh lịch sử: hơn 750.000 người Palestine bị trục xuất hoặc phải rời bỏ nhà cửa dẫn tới sự hình thành của Israel năm 1948; các chính phủ Israel kế tiếp mở rộng định cư bất hợp pháp trên đất Palestine; bạo lực của người định cư và việc mở rộng khu định cư thường được trình bày tách rời, trong khi theo bài viết, chính phủ Israel đã trang bị vũ khí, tài trợ và miễn trách nhiệm cho những người liên quan.

Việc đối xử với Israel — cường quốc chiếm đóng Gaza và Bờ Tây — và người Palestine như hai bên ngang bằng bị bài viết coi là vấn đề. Theo đó, tính khách quan đòi hỏi phải nêu bật việc Israel dùng vũ lực quá mức và vũ khí bị cấm nhắm vào khu dân cư, những hành vi vi phạm luật chiến tranh. Thay vào đó, các chuyên gia và bình luận viên Palestine thường bị sức ép phải lên án Hamas như điều kiện để được lắng nghe.

Những tiếng nói không im lặng

Cách đưa tin thiên lệch đã gây phản ứng trong nhiều tòa soạn. Hơn 1.500 nhà báo phương Tây ký thư ngỏ phản đối cách tường thuật về cuộc chiến ở Gaza; 8 nhà báo của BBC cũng ký thư ngỏ cáo buộc đài này thiên vị ủng hộ Israel, giảm nhẹ thương vong của người Palestine và hạn chế các từ như “diệt chủng”, “apartheid” hay “chiếm đóng”. Nhiều nhà báo da màu đã từ chức để phản đối.

Bất chấp các cuộc tấn công chưa từng có, phóng viên Palestine vẫn tiếp tục đưa tin, nhiều người dùng mạng xã hội như TikTok và Instagram để lan truyền câu chuyện, bất chấp nguy hiểm tính mạng.

Ông Wael al-Dahdouh, cựu trưởng văn phòng Al Jazeera Arabic tại Gaza, từng nói sau khi Israel sát hại vợ, con gái, hai con trai và một cháu trai trong các cuộc không kích riêng rẽ: “Họ trả thù chúng tôi qua con cái? Không sao. Chúng tôi sẽ ở lại. Chúng tôi sẽ tiếp tục. Đây là con đường của chúng tôi, và chúng tôi đã chọn nó một cách có ý thức. Chúng tôi sẽ không dừng lại.”

Những hình ảnh từ Palestine cũng gây chấn động dư luận toàn cầu, đặc biệt với người trẻ Mỹ — nhóm chủ yếu đọc tin qua mạng xã hội — và góp phần dẫn tới các cuộc biểu tình sinh viên tại Đại học Columbia lan sang nhiều trường khác.

Nhà báo Palestine Bisan Owda, người từng đoạt giải Emmy cho các phóng sự về đời sống thường nhật ở Gaza, trở thành gương mặt tiêu biểu. Lời chào quen thuộc của cô trên mạng xã hội là: “Xin chào, tôi là Bisan, và tôi vẫn còn sống…”.

“Tôi không còn ước mơ nào nữa. Ước mơ duy nhất của tôi là sống sót qua chuyện này, để kể lại câu chuyện của những người đã không thể sống sót,” cô nói vào ngày thứ 27 của cuộc chiến.

Theo bài viết, cùng với hàng trăm phóng viên Palestine khác, Owda đã làm đúng điều đó, qua đó thách thức một môi trường truyền thông lâu nay do các tổ chức lớn gắn với quyền lực chi phối việc ai được nói và ai được thấy. Cuộc chiến ở Gaza, vì thế, cũng là một cuộc chiến về sự thật.