Iran: phe cứng rắn và ôn hòa nghĩ gì về thỏa thuận với Mỹ?

Tehran, Iran – Con đường dẫn đến việc ký kết biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran đã đầy chông gai. Việc đạt được thỏa thuận hôm Chủ nhật không đồng nghĩa mọi chuyện sẽ suôn sẻ, kể cả sau lễ ký dự kiến diễn ra vào thứ Sáu tại Thụy Sĩ.

Các khác biệt phe phái vẫn còn ở Iran và nhiều khả năng sẽ bộc lộ trong giai đoạn thực thi những tháng tới. Dưới đây là quan điểm của từng phe trong giới lãnh đạo Iran và những gì họ cho là cần thiết để tránh “sự đầu hàng” trước Mỹ và Israel.

Mojtaba Khamenei
Nhà lãnh đạo tối cao mới, thay thế người cha quá cố Ali Khamenei, vốn bị thương trong cùng một cuộc không kích ngày 28 tháng 2. Ông chưa xuất hiện hay phát ngôn công khai nào ngoài các tuyên bố bằng văn bản, và chưa có lập trường chính thức về thỏa thuận. Trong các tuyên bố, ông tập trung vào việc duy trì kiểm soát eo biển Hormuz và bảo vệ chương trình hạt nhân, tên lửa như “tài sản quốc gia” không được nhượng lại. Điều này gây ra nhiều suy diễn. Tờ Keyhan, thân với cựu lãnh đạo, cho rằng ông cố tình không đề cập chương trình hạt nhân từ khi lên nắm quyền, có thể báo hiệu Iran coi vấn đề này đã “kết thúc” ngay cả khi Mỹ và Israel từng tấn công Iran với mục tiêu hạn chế tham vọng hạt nhân của Tehran. Keyhan viết: “Chúng ta đang ở thời điểm then chốt, không có chỗ cho yếu kém hay sai lầm, và không ai có quyền vượt quá các đường lối đỏ của lãnh đạo tối cao.”

IRGC và bộ máy an ninh
Nhiều quan chức cấp cao trong Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và lực lượng an ninh, tình báo thiệt mạng trong chiến tranh. Nhưng những người còn lại được cho là đóng vai trò chính trong đàm phán với Washington. Các tướng như Ahmad Vahidi và lãnh đạo Bộ Tư lệnh Khatam al-Anbiya tuyên bố sẵn sàng nối lại chiến dịch quân sự nếu cần, nhưng tránh bình luận về nội dung thỏa thuận. Họ nhấn mạnh Tehran sẽ không từ bỏ đồng minh, đặc biệt là Hezbollah ở Lebanon và các nhóm này cần được đưa vào thỏa thuận để bảo vệ trước Israel. Đêm thứ Hai, Esmail Qaani, chỉ huy Lực lượng Quds, xuất hiện lần đầu sau nhiều tháng để thảo luận về thỏa thuận. Ông nói trên truyền hình nhà nước rằng eo biển Bab al-Mandab “hoàn toàn nằm trong tay Hezbollah, Ansarallah (Houthis) ở Yemen và một số đồng chí của lực lượng kháng chiến”. Qaani cũng công khai ủng hộ Mohammad Bagher Ghalibaf và các nhân vật dẫn đầu nhóm đàm phán với Mỹ, sau khi họ bị phe cứng rắn chỉ trích vì đồng ý thỏa thuận. Ghalibaf, chủ tịch quốc hội, từng là chỉ huy cấp cao IRGC, được coi là nhân vật bảo thủ thực tế hơn, ủng hộ thỏa thuận. Trong một thông điệp hiếm hoi sau lệnh ngừng bắn hồi tháng 4, ông nói Mỹ và Israel mạnh hơn Iran về quân sự, nhưng một thỏa thuận có lợi có thể đạt được nếu có thành tựu trên chiến trường. IRGC tướng Mohammad Bagher Zolghadr, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC), trước đó nói Tehran sẽ không “lùi bước”, nhưng SNSC cuối cùng đã phê chuẩn và công bố thỏa thuận với Mỹ.

Phe cứng rắn
Một số phe cứng rắn trong bộ máy thể hiện sự tức giận trước viễn cảnh ký thỏa thuận với Tổng thống Donald Trump, người họ tin là đã bật đèn xanh cho vụ ám sát cựu lãnh đạo Ali Khamenei và nhiều người khác, trong đó có tướng Qassem Soleimani năm 2020. Họ cho rằng Tehran không được nhượng bộ lớn về chương trình hạt nhân, phải duy trì kiểm soát eo biển Hormuz và áp dụng hệ thống phí cho các dịch vụ quá cảnh, môi trường, và cuối cùng là đẩy quân Mỹ ra khỏi khu vực. Nhiều nghị sĩ cứng rắn trong quốc hội và các nhân vật thuộc Mặt trận Paydari, do Saeed Jalili lãnh đạo, là thành viên của phe này. Jalili, đại diện lâu năm của Khamenei tại SNSC với nhiều cuộc đàm phán thất bại với phương Tây, được cho là một trong những người phản đối chính. Một số đồn đoán cho rằng Jalili đã bị gạt khỏi vị trí, nhưng chưa được xác nhận. Ngoài Keyhan, các tờ báo thân IRGC như Tasnim, Fars, Mehr duy trì đường lối biên tập cứng rắn chống Mỹ.

Chính phủ và phe cải cách
Quyền lực của chính phủ Iran, do Tổng thống Masoud Pezeshkian lãnh đạo, suy giảm mạnh trong những năm gần đây khi phe cứng rắn bên ngoài chính phủ nổi lên. Pezeshkian, người được cho là thiên tả, ủng hộ thỏa thuận, tuần trước nói với một cuộc họp tại Tehran rằng Iran cần chấm dứt tình trạng “không chiến, không hòa bình” với Mỹ. Một số bộ trưởng chủ chốt có quyền biểu quyết trong SNSC, gồm Ngoại trưởng Abbas Araghchi, ủng hộ giải pháp đàm phán bảo đảm lợi ích Iran, đặc biệt qua dỡ bỏ trừng phạt. Trong khi đó, các cựu tổng thống Hassan Rouhani và Mohammad Khatami, cùng cựu ngoại trưởng Javad Zarif – những người bị gạt ra ngoài lề sau khi rời chính phủ – nhiều lần tán thành giải pháp đàm phán để mở cửa nền kinh tế Iran đang gặp khó khăn, tránh nguy cơ sụp đổ. Khatami nói sau khi biên bản ghi nhớ được công bố: “Đã đến lúc người dân, cả người ủng hộ lẫn chỉ trích chế độ, đoàn kết ủng hộ đàm phán và các nhà đàm phán, tiến tới thỏa thuận, hòa bình bền vững và cuộc sống không còn sợ hãi, chiến tranh.”