Iran chưa phản hồi chính thức đề xuất ngừng bắn mới của Mỹ, khoảng cách lớn vẫn còn

Iran tuyên bố đang xem xét đề xuất hòa bình mới của Mỹ nhằm chấm dứt chiến tranh, ngay cả khi hai bên tiếp tục đấu súng tại eo biển Hormuz hôm thứ Năm (7/5). Trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump gọi giới lãnh đạo Iran là 'những kẻ mất trí' và cảnh báo sẽ có hành động quân sự nghiêm khắc hơn nếu Tehran không nhanh chóng đồng ý thỏa thuận.

Theo truyền thông Mỹ, Washington đã gửi cho Iran một văn bản 14 điểm hồi đầu tuần. Nội dung yêu cầu Tehran không phát triển vũ khí hạt nhân và ngừng mọi hoạt động làm giàu uranium trong ít nhất 12 năm; đồng thời giao nộp khoảng 440 kg uranium đã làm giàu lên 60%. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ dần các lệnh trừng phạt, giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Iran và rút phong tỏa hải quân tại các cảng của Iran. Cả hai bên cũng sẽ mở lại eo biển Hormuz trong vòng 30 ngày kể từ khi ký kết.

Iran chưa có phản ứng chính thức. Tuy nhiên, nghị sĩ Ebrahim Rezaei, người phát ngôn Ủy ban Đối ngoại và An ninh Quốc gia của quốc hội Iran, mô tả văn bản này 'giống danh sách mong muốn của Mỹ hơn là hiện thực'. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên mạng xã hội: 'Chiến dịch Hãy tin tôi, anh bạn đã thất bại'.

Căng thẳng leo thang khi cả hai bên cáo buộc nhau tấn công. Iran cho biết Mỹ đã nhắm vào một tàu chở dầu của Iran tại vùng biển ven bờ cùng một tàu khác gần cảng Fujairah (UAE); không kích Mỹ trúng khu dân sự ở Bandar Khamir, Sirik và đảo Qeshm. Trong khi đó, Mỹ tuyên bố hải quân nước này bị tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái và tàu cao tốc của Iran tại eo biển Hormuz, và đã đáp trả bằng cách vô hiệu hóa các mối đe dọa, nhắm vào các cơ sở quân sự Iran.

Bất chấp giao tranh, cả hai bên chưa tuyên bố sụp đổ lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ ngày 8/4. Phóng viên Resul Serdar Atas của Al Jazeera tại Tehran cho biết người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran xác nhận nước này vẫn đang xem xét đề xuất của Mỹ.

Kể từ cuối tháng 3, hai bên liên tiếp đưa ra các đề xuất và phản đề xuất. Ngày 25/3, Mỹ đưa ra kế hoạch 15 điểm yêu cầu ngừng bắn một tháng, nhưng Iran bác bỏ và thay bằng kế hoạch 10 điểm yêu cầu chấm dứt xung đột ngay cùng bảo đảm an toàn qua eo biển Hormuz. Trước lệnh ngừng bắn ngày 8/4, Iran lại gửi kế hoạch 10 điểm khác. Tuần trước, Tehran trình đề xuất 14 điểm đáp lại kế hoạch 9 điểm do Mỹ hậu thuẫn, tập trung chấm dứt chiến tranh thay vì chỉ gia hạn đình chiến, với mốc giải quyết mọi vấn đề trong 30 ngày.

Về chương trình hạt nhân, Tehran luôn giữ quyền làm giàu uranium với tư cách thành viên Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Hiện Iran có khoảng 440 kg uranium độ giàu 60% (ngưỡng 90% mới đủ chế tạo bom hạt nhân). Mỹ yêu cầu giảm về 0%, vượt xa mức 3,67% từng được cho phép trong thỏa thuận hạt nhân 2015.

Phân tích từ Tehran, nhiều chuyên gia cho rằng Iran khó nhượng bộ. Nhà bình luận Negar Mortazavi nhận định Tehran có thể linh hoạt hơn về chương trình hạt nhân sau khi xung đột kết thúc, song không đồng ý giao uranium trực tiếp cho Mỹ. Phóng viên Atas dẫn lời giới chức Iran: 'Ở giai đoạn này, họ không đàm phán chương trình hạt nhân, chỉ tập trung chấm dứt chiến tranh trên mọi mặt trận. Nếu có bảo đảm trực tiếp từ Hội đồng Bảo an LHQ và dỡ bỏ trừng phạt, họ mới sẵn sàng thảo luận về hạt nhân trong giai đoạn hai.'

Ali Vaez, giám đốc Dự án Iran thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận xét cả hai bên sẽ phải nhượng bộ đau đớn hoặc bỏ ngỏ những bất đồng chính để đạt khung thỏa thuận. Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị Đại học York (Anh), cho rằng Iran đã giữ vững lập trường, ít nhượng bộ, khiến chính quyền Trump bối rối, chủ yếu vì Tehran không tin tưởng Mỹ giữ cam kết.