Hiệp ước phòng thủ chung Saudi Arabia - Thổ Nhĩ Kỳ - Pakistan: Lá chắn mới hay tín hiệu chiến lược?

Islamabad, Pakistan – Ba tập tài liệu – hai màu xanh lá và một màu đỏ thẫm – đã được trao tay dưới bức chân dung Quốc vương Saudi Arabia Salman tại Cung điện al-Safa ở Mecca hôm thứ Sáu. Thái tử Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã giơ chúng lên trước ống kính máy quay, mực trên các trang giấy bên trong vẫn còn mới.

Chữ ký của ba nhà lãnh đạo vừa ràng buộc Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan vào "Hiệp định Phòng thự chung Makkah", theo đó coi một cuộc tấn công vào bất kỳ quốc gia nào trong ba nước là tấn công vào cả ba. Thỏa thuận phòng thủ chung này không nêu tên mối đe dọa cụ thể, được ký kết hơn 5 tháng sau khi chiến tranh Mỹ - Israel nhằm vào Iran bắt đầu – một cuộc xung đột đã khiến tên lửa và máy bay không người lái bắn phá các nhà xuất khẩu dầu mỏ vùng Vịnh, trong đó có Saudi Arabia, và khiến phần lớn eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Thỏa thuận này xây dựng dựa trên hiệp ước song phương Saudi Arabia - Pakistan được ký chưa đầy một năm trước, nay được mở rộng để bao gồm ngành công nghiệp quốc phòng và quân đội đạt chuẩn NATO của Thổ Nhĩ Kỳ. Thủ tướng Sharif gọi đây là "lá chắn hòa bình" cho khu vực, trong khi Tổng thống Erdogan nói hiệp ước "không nhằm vào bất kỳ quốc gia nào" và "cởi mở cho sự tham gia của tất cả các nước anh em đang tìm kiếm hòa bình, thịnh vượng và ổn định". Các quan chức Saudi cũng nhấn mạnh thỏa thuận không gây ra mối đe dọa nào cho an ninh khu vực và không đánh đổi quan hệ của vương quốc này với các đồng minh khác, gồm cả Mỹ và các nước vùng Vịnh.

Tuy nhiên, việc ký hiệp ước đã đặt ra câu hỏi về sự thay đổi cán cân quyền lực trong khu vực. Muhammad Faisal, nhà phân tích an ninh và chính sách đối ngoại, cho rằng giá trị của thỏa thuận "nằm ở việc tạo ra sự bất định cho các đối thủ và tăng cường khả năng răn đe tập thể, thay vì xác định các nghĩa vụ quân sự cố định giống như các liên minh phương Tây". Kamran Bokhari, nghiên cứu viên cao cấp tại Hội đồng Chính sách Trung Đông ở Washington, đồng ý rằng thay đổi thực tế ở giai đoạn này là tối thiểu, gọi đây là "tín hiệu chiến lược" hơn là "liên minh tác chiến", với mọi năng lực quân sự tổng hợp còn cách xa nhiều năm.

Mối quan hệ ba bên này không phải là mới. Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đã vận hành một diễn đàn công nghiệp quốc phòng chính thức từ ít nhất năm 2022, đặt nền móng từ trước khi ký thỏa thuận song phương hồi năm ngoái và căng thẳng khu vực leo thang do chiến tranh với Iran. Sardar Masood Khan, cựu đại sứ Pakistan tại Washington và Bắc Kinh, nói hiệp ước Saudi - Pakistan "từng là và vẫn là hạt nhân", đồng thời cho rằng sự quan tâm từ các nước như Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Qatar và Kuwait đã xuất hiện ngay sau khi ký kết vào tháng 9/2025. "Thổ Nhĩ Kỳ là nước đầu tiên quyết định. Mạng lưới này có thể mở rộng trong tương lai", ông nói.

Dania Thafer, giám đốc điều hành Diễn đàn Vùng Vịnh quốc tế, cho rằng Kuwait và Qatar là những ứng viên sáng giá nhất, dựa trên quan hệ quốc phòng mới nổi giữa Kuwait và Pakistan cũng như quan hệ lâu dài giữa Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ. "Có những cơ hội thực sự, đặc biệt với Qatar và Kuwait, để mở rộng hiệp ước này, và có lợi ích chung để tiến theo hướng đó. Đây là không gian đáng theo dõi sát", bà nói.

Sự quan tâm này không xuất hiện trong chân không. Kể từ tháng 10/2023, Israel đã tấn công ít nhất 6 quốc gia trong khu vực, gồm cả cuộc không kích tháng 9/2025 nhằm vào lãnh đạo Hamas ở Doha – cuộc tấn công đầu tiên được biết đến của Israel bên trong một quốc gia vùng Vịnh. Tháng trước, Kuwait đã phê chuẩn hiệp ước quốc phòng với Pakistan ký năm 2023. Văn bản tiếng Ả Rập được công bố trên công báo chính thức nêu 11 lĩnh vực hợp tác, gồm huấn luyện, hậu cần và chia sẻ tình báo – không có điều khoản nào giống nghĩa vụ phòng thủ chung. Điều 9 của hiệp ước nêu rõ hiệp ước không ảnh hưởng đến nghĩa vụ của mỗi bên theo các thỏa thuận quốc tế khác, tạo sự cách ly khỏi các can dự khác.

Nhà phân tích Faisal lập luận hiệp ước Mecca nên được hiểu theo cách tương tự ở thời điểm này, trong khi Bokhari cho rằng việc không nêu tên mối đe dọa cụ thể là chủ ý chứ không phải tình cờ. "Mọi bên tham gia đều hiểu rằng thỏa thuận chủ yếu nhằm kiềm chế Iran và mạng lưới các lực lượng phi nhà nước mà Tehran gây dựng khắp khu vực, gồm Hezbollah, Houthi và các dân quân Shia Iraq", Bokhari nói, đồng thời cho rằng cả ba nước ký kết đều "chưa sẵn sàng cho một cuộc đối đầu chiến lược công khai với Tehran".

Việc ký hiệp ước diễn ra khi phiến quân Houthi ở Yemen nối lại các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng năng lượng Saudi Arabia và tàu chở dầu ở Biển Đỏ, và đe dọa phong tỏa hàng hải nước này. Saudi Arabia, nước ủng hộ chính phủ Yemen được quốc tế công nhận, đã đáp trả bằng không kích vào các khu vực do Houthi kiểm soát. Aziz Alghasian, nhà nghiên cứu Saudi Arabia, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Diễn đàn Vùng Vịnh quốc tế, nói mối đe dọa Houthi không phải là nguyên nhân trực tiếp của hiệp ước mà là chất xúc tác. Gọi đây là "răn đe xoay quanh Saudi", ông nói vương quốc này đã tìm cách phát triển năng lực của mình song song với xây dựng liên minh để răn đe các cuộc tấn công, thay vì chỉ dựa vào đảm bảo an ninh của Mỹ.

Các nhà phân tích cho rằng mỗi bên sẽ mang một thế mạnh riêng vào liên minh. Alghasian chỉ ra nguồn vốn của Saudi Arabia, vị thế hạt nhân và nhân lực của Pakistan, và ngành công nghiệp xuất khẩu quốc phòng tăng trưởng nhanh của Thổ Nhĩ Kỳ. Vị thế cường quốc hạt nhân của Pakistan từ lâu được coi là đóng góp độc đáo cho bất kỳ hiệp ước vùng Vịnh nào, nhưng Alghasian cho rằng xét từ góc độ Saudi, coi Islamabad là bên ký kết giá trị nhất là hơi cường điệu. "Thổ Nhĩ Kỳ là đối tác quan trọng để phát triển năng lực ngành quốc phòng Saudi Arabia, và tôi nghĩ góc độ đó khiến Saudi quan tâm nhiều hơn hẳn khía cạnh Pakistan", ông nói thêm.

Gokhan Ereli, chuyên gia quan hệ quốc tế, trợ lý giáo sư tại Đại học Ibn Haldun, nói thứ Thổ Nhĩ Kỳ nhận được khi ký hiệp ước là "chiều sâu chiến lược" và "tầm ảnh hưởng chính thức tới vùng Vịnh và Nam Á mà không liên minh châu Âu nào từng trao cho". "Ankara không đổi NATO lấy Mecca. Thổ Nhĩ Kỳ đang đầu tư vào một hợp đồng bảo hiểm thứ hai trong khu vực mà hợp đồng thứ nhất đã ngừng chi trả đáng tin cậy", ông Ereli nói.

Trong khi đó, không gian xoay xở của Pakistan bị định hình một phần bởi sự phụ thuộc vào viện trợ tài chính. Vài ngày trước hội nghị thượng đỉnh, Ngân hàng Nhà nước Pakistan xác nhận Saudi Arabia đã gia hạn hơn 5 tỷ USD tiền gửi thêm ba năm, trong tổng số 8 tỷ USD hiện đang hỗ trợ cán cân thanh toán của Pakistan.

Hiệp ước cũng được ký sau thỏa thuận hợp tác hạt nhân riêng giữa Saudi Arabia và Mỹ hồi tháng trước nhằm thiết lập chương trình hạt nhân dân sự tại vương quốc này, nước vốn bày tỏ từ lâu muốn có công nghệ hạt nhân dân sự để đa dạng hóa khỏi nhiên liệu hóa thạch. Rayed Krimly, Thứ trưởng Ngoại giao Saudi phụ trách ngoại giao công chúng, cho biết trên mạng xã hội rằng thỏa thuận Mecca "không liên quan đến tham vọng hạt nhân hay chạy đua vũ trang". Nhà phân tích Faisal nói những tuyên bố như vậy phản ánh các ràng buộc thực tế chứ không chỉ là thận trọng ngoại giao. "Thổ Nhĩ Kỳ không cần ô hạt nhân Pakistan vì là thành viên NATO với vũ khí hạt nhân Mỹ đồn trú trên lãnh thổ, còn Saudi Arabia đang theo đuổi hợp tác hạt nhân dân sự với Mỹ. Vị thế hạt nhân của Pakistan chỉ có ý nghĩa như trọng lượng chiến lược ngầm", ông nói.

Sự mơ hồ đó cũng đặt ra câu hỏi cho Islamabad. Pakistan đã dành nhiều tháng đóng vai trò trung gian hòa giải giữa Mỹ và Iran – và Bokhari tin vai trò đó có thể bị ảnh hưởng sau khi ký hiệp ước. "Tư cách trung gian của nước này chắc chắn sẽ bị suy giảm, nhưng không bị loại bỏ", ông nói. Faisal bớt bi quan hơn, lưu ý vai trò trung gian của Pakistan "cũng là nỗ lực tập thể" với Qatar. Alghasian, nhà phân tích Saudi, lập luận sự hiện diện của Pakistan là lựa chọn có chủ đích nhằm giảm chỉ trích. "Khi có một nhà trung gian trong một thỏa thuận phòng thủ ba bên, rất khó để mô tả nó chống Iran một cách đáng tin. Tôi nghĩ việc đưa Pakistan vào bàn đàm phán là quyết định khôn ngoan và có chủ đích. Đó là thứ tạo lớp cách ly ngoại giao cho hiệp ước này", ông nói.

Ngược lại, Thafer nói logic răn đe hoạt động chính xác vì Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có chung biên giới với Iran, khiến "rủi ro tăng lên đáng kể nếu Iran cân nhắc bất kỳ hành động trực tiếp nào chống Saudi Arabia". Ereli nói Thổ Nhĩ Kỳ có nhiều động cơ hơn các đối tác để giữ Tehran trong trạng thái tương tác thay vì lo ngại. "Nhiệm vụ của Ankara, như mọi khi, là răn đe mà không khiêu khích – và đó là sự cân bằng mà Thổ Nhĩ Kỳ có nhiều động cơ hơn bất kỳ ai trong khối này để duy trì", ông nói.

Phản ứng công khai đầu tiên của Tehran đến từ quốc hội. Ebrahim Rezaei, thành viên Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại Iran, viết trên mạng xã hội rằng "một thỏa thuận giấy" với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan sẽ không mang lại an ninh cho Saudi Arabia, "cũng như nhiều năm phụ thuộc một chiều vào người Mỹ đã không mang lại an ninh cho họ". Alghasian nói giọng điệu "coi thường" của Iran là "có thể đoán trước... kiểu thái độ đó là điều chúng ta đã quen thấy". Reza Khanzadeh, nhà phân tích Trung Đông tại Đại học George Mason, nói phản ứng ở cấp quốc hội có thể không kéo dài, và Iran có thể sẽ theo đuổi đồng thời ngoại giao và răn đe. "Tehran có thể sẽ không coi đây chỉ là ba mối quan hệ song phương được chính thức hóa cùng lúc", ông cảnh báo điều khoản phòng thủ tập thể thay đổi cách các mối quan hệ riêng rẽ vận hành. Khanzadeh dự đoán Pakistan sẽ là ưu tiên ngoại giao đầu tiên của Iran do biên giới chung và vai trò trung gian của Islamabad, Tehran có thể sẽ tìm kiếm đảm bảo về việc triển khai quân đội và bất kỳ ý nghĩa hạt nhân nào cho an ninh Saudi. Ông cũng chỉ ra sự bất định trong chính giới lãnh đạo Iran. "Nhà lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện công khai, càng đặt câu hỏi ai là người quyết định cuối cùng thực sự trong chế độ, điều này tạo khoảng trống cho cả những nhóm nhỏ nhất bày tỏ phản đối và lo ngại với hiệp ước này", ông lập luận.