EU lo ngại khủng hoảng phân bón do chiến tranh Iran, công bố kế hoạch hành động khẩn cấp

Bộ trưởng nông nghiệp Liên minh châu Âu đang nhóm họp tại Brussels để thảo luận về tình hình sẵn có của phân bón khi cuộc chiến tranh tại Iran làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuộc họp diễn ra trong bối cảnh Ủy ban châu Âu (EC) thúc đẩy Kế hoạch Hành động về Phân bón mới, nhằm hỗ trợ nông dân trước chi phí phân bón tăng mạnh. Các biện pháp này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và giảm sự phụ thuộc của châu Âu vào nhập khẩu thực phẩm.

Kế hoạch bao gồm việc lập kho dự trữ phân bón, hỗ trợ khẩn cấp cho nông dân và đẩy mạnh nhập khẩu từ các nước không phải Nga và Belarus, vốn đang dính líu tới cuộc chiến ở Ukraine.

Nguyên nhân là sự gián đoạn tại eo biển Hormuz do cuộc chiến của Mỹ-Israel nhằm vào Iran. Tuyến hàng hải huyết mạch này thường chuyên chở khoảng 1/3 lượng phân bón đường biển của thế giới, làm dấy lên lo ngại rằng chi phí nhiên liệu và phân bón tăng cao có thể gây thêm áp lực lên nông dân vốn đã phải vật lộn với chi phí cao.

Mặc dù EU ít bị ảnh hưởng trực tiếp hơn một số khu vực khác, nhưng sự gián đoạn nguồn cung đã bộc lộ những chia rẽ trong nội bộ khối về cách bảo vệ nguồn thực phẩm và che chắn nông dân trước chi phí leo thang.

Mức độ phơi nhiễm của châu Âu

Theo dữ liệu của EU, châu Âu nhập khẩu khối lượng lớn phân bón: năm 2024, khối này nhập 2 triệu tấn amoniac, 5,8 triệu tấn urê và 6,7 triệu tấn phân bón nitơ và hỗn hợp.

EU cũng tự sản xuất phân bón nitơ, nhưng quá trình này phụ thuộc rất nhiều vào khí đốt nhập khẩu. Khi các cuộc xung đột ở vùng Vịnh đẩy giá khí đốt lên cao, phân bón sản xuất trong nội khối cũng trở nên đắt đỏ hơn.

Trung Đông chỉ chiếm khoảng 3% lượng amoniac nhập khẩu của EU và 1-2% lượng phân bón nitơ nhập khẩu, do đó việc phong tỏa eo biển Hormuz chưa ảnh hưởng đáng kể tới nguồn cung châu Âu.

Tuy nhiên, EU vẫn bị tác động thông qua giá toàn cầu cao hơn và chi phí năng lượng tăng. Phân bón nitơ châu Âu được sản xuất từ khí đốt, giá khí đốt đã tăng do sự gián đoạn ở eo biển Hormuz. Hiện giá phân bón nitơ tại châu Âu cao hơn khoảng 70% so với mức trung bình năm 2024, theo báo cáo về kế hoạch của EC.

Tính dễ bị tổn thương này đã rõ ràng sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine năm 2022, khi giá khí đốt tăng vọt buộc nhiều nhà máy phân bón châu Âu phải thu hẹp quy mô hoặc tạm thời đóng cửa vì sản xuất không còn có lợi nhuận.

EC cho biết kế hoạch mới kết hợp các biện pháp trước mắt để cải thiện khả năng chi trả và an ninh nguồn cung, với các bước dài hạn nhằm tăng cường sản xuất trong nước và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.

EU đang đề xuất gì?

Kế hoạch bao gồm hỗ trợ tài chính khẩn cấp cho nông dân thông qua ngân sách nông nghiệp EU, các chương trình thanh khoản và các khoản tạm ứng linh hoạt hơn theo Chính sách Nông nghiệp Chung.

EC cũng đang xem xét các cách hỗ trợ nông dân giảm phụ thuộc vào phân bón tổng hợp, bao gồm thông qua các giải pháp thay thế từ sinh học và sử dụng phân bón hiệu quả hơn.

Trong một biện pháp thứ hai, EU đã đình chỉ thuế đối với một số loại phân bón nitơ, gồm urê và amoniac, từ các nước không phải Nga và Belarus. Một số loại phân bón nitơ hiện đang chịu thuế từ 5,5-6,5%. Hãng tin Reuters đưa tin việc đình chỉ này có thể giúp các nhà nhập khẩu tiết kiệm khoảng 60 triệu euro (68 triệu USD).

Chủ tịch EC Ursula von der Leyen gọi kế hoạch này là nhằm xây dựng “một ngành công nghiệp phân bón châu Âu mạnh hơn”, đồng thời hỗ trợ nông dân và đẩy nhanh “các giải pháp bền vững, nội sinh”.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Nông nghiệp Ireland Martin Heydon cảnh báo rằng giá phân bón tăng do khủng hoảng Trung Đông sẽ ảnh hưởng tới chi phí sản xuất thực phẩm, từ đó tác động tới tính bền vững kinh tế và khả năng cạnh tranh của nông dân châu Âu.

Những quốc gia nào dễ bị tổn thương nhất?

Tác động không đồng đều trên khắp châu Âu. Ireland đặc biệt dễ bị tổn thương do ít sản xuất phân bón trong nước, phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và có hệ thống canh tác chăn nuôi nặng phụ thuộc vào phân bón nitơ cho đồng cỏ. Năm 2025, Ireland nhập khẩu 1,7 triệu tấn phân bón khiến nông dân dễ bị ảnh hưởng bởi biến động giá quốc tế.

Phần Lan có kho dự trữ an ninh nguồn cung lâu đời, bao gồm phân bón, ngũ cốc và nhiên liệu. Thụy Điển cũng công bố kế hoạch dự trữ phân bón, hạt giống và ngũ cốc trong chiến lược “phòng thủ tổng thể” sau khi gia nhập NATO.

Trong nội bộ EU, Italy và Pháp đã thúc đẩy giảm nhẹ Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) vì cho rằng thuế carbon đã trở thành gánh nặng khác cho nông dân trong thời khủng hoảng. Trong khi đó, các nhóm môi trường cảnh báo Brussels không nên nới lỏng các quy định về ô nhiễm nitơ, vì có thể làm tăng ô nhiễm và chi phí y tế.

Còn Ba Lan và Đức, nơi có các nhà sản xuất phân bón nitơ lớn, tập trung phản đối bất kỳ biện pháp nào làm suy yếu bảo hộ ngành trong nước, đặc biệt là phản đối việc giảm thuế nhập khẩu.

Giá thực phẩm có tăng không?

Các quan chức EU chưa dự kiến một cú sốc giá thực phẩm ngay lập tức, vì nhiều nông dân vẫn đang sử dụng phân bón mua từ trước khi chiến tranh Iran làm gián đoạn chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, giới chức lo ngại chi phí phân bón cao hơn có thể tạo ra vấn đề trong chuỗi cung ứng vào cuối năm. Phân bón ảnh hưởng tới giá thực phẩm chậm hơn, vì khí đốt biến thành phân bón, phân bón nuôi cây trồng, và cây trồng biến thành thực phẩm – do đó, tác động thường được cảm nhận sau 6 tháng kể từ khi bắt đầu gián đoạn.

Trong khi đó, có lo ngại rằng sự tức giận ở các vùng nông thôn vốn đã bị ảnh hưởng bởi chi phí nhiên liệu, năng lượng và đầu vào cao có thể dẫn đến phản ứng dữ dội đối với các chính sách xanh của EU, trong bối cảnh các đảng cánh hữu và dân túy đang gia tăng ảnh hưởng.

Tuy vậy, châu Âu vẫn ít bị phơi nhiễm hơn nhiều khu vực khác. Rủi ro nghiêm trọng nhất tập trung ở các quốc gia phụ thuộc nhiều vào phân bón và năng lượng vùng Vịnh, đặc biệt là tại một số nước châu Phi và Nam Á.